Interdyscyplinarny charakter książki obejmujący: metodykę pracy przy analizie tego typu spraw, wybrane techniki pomocne w śledztwie oraz aspekty organizacyjno-prawne osadzone w polskiej rzeczywistości społeczno-prawnej jest bardzo ważnym eksperckim spojrzeniem na sprawy typu cold case.
Sami autorzy wskazują we wstępie, że książka ma „wspierać praktyków, zwłaszcza na początku ich pracy przy rozwiązywaniu spraw z przeszłości, ale także bardziej doświadczonych prokuratorów i policjantów, niechcących popaść w rutynę i chodzenie wyłącznie utartymi ścieżkami”. Dotychczas w doskonaleniu zawodowym i w praktyce śledczej i wykrywczej opierano się często na wydaniach anglojęzycznych, szczególnie na publikacji Richarda H. Waltona „Cold case homicides. Practical investigative techniques”.
Książka „Z Archiwum X” uzupełnia tę wydawniczą lukę, wnosząc jednocześnie w badania niewykrytych zbrodni polską specyfikę, uwarunkowania i polskie sprawy kryminalne.
W całej Polsce „nierozwiązanych” pozostaje ok. 1500–2000 tych zbrodni, które podlegają wciąż ściganiu karnemu. Jest więc do czego wracać i od kogo się uczyć.
Pomysł na napisanie książki zrodził się w 2024 r. podczas corocznej zamkniętej konferencji odbywającej się z inicjatywy Biura Kryminalnego Komendy Głównego Policji, przy częściowej współpracy Prokuratury Krajowej. Jednymi z głównych inicjatorów powstania książki i konsolidacji środowisk byli insp. dr Michał Białęcki, dyrektor BK KGP i podinsp. Tomasz Plecha, radca w Wydziale Przestępstw Niewykrytych BK KGP oraz prokurator Prokuratury Regionalnej w Gdańsku Grzegorz Kulon.
Wśród trzydziestu autorów i autorek, obok prokuratorów i prawników, jest bardzo wielu funkcjonariuszy Policji, dobrze znanych w naszym środowisku. Jeden z artykułów należy też do pracownika Komendy Głównej Policji. Wszyscy autorzy to doświadczeni praktycy lub naukowcy. Znajdziemy wśród nich analityków kryminalnych, ekspertów z zakresu badań kryminalistycznych, archeologa i specjalistę ds. systemów informacji geograficznej, antropologa, biegłych z zakresu czynności operacyjno-rozpoznawczych, entomologii, biologii molekularnej i genetyki sądowej, prawników zajmujących się badaniami prewencji kryminalnej, monitoringu wizyjnego czy biometrii śledztw w sprawach zabójstw. Autorzy przedstawiając różne podejścia do konkretnych zagadnień i metod analitycznych, wykrywczych, śledczych i eksperckich wskazują, że mogą one być wykorzystywane w badaniach nie tylko spraw z Archiwum X, ale też innych, jak zamachy terrorystyczne, poważne napady, przestępstwa seksualne i w bieżących śledztwach.
Książka podzielona jest na trzy główne części dotyczące: zagadnień analitycznych, specjalistycznych i studiów przypadków.
W pierwszej grupie artykułów znajdziemy omówienie uwarunkowań organizacyjnych, narzędzia analizy kryminalnej, studium błędów śledczych oraz obliczania terminu przedawnienia zbrodni zabójstwa. W drugiej, najobszerniejszej, zawarte są zagadnienia specjalistyczne i działania kryminalistyczne o szczególnym znaczeniu przy rozwiązywaniu spraw typu cold case. Autorzy w przystępny sposób przedstawiają: nowoczesne metody wykrywcze, takie jak fenotypowanie DNA, genealogia genetyczna, analiza kryminalna, obrazowanie 3D czy wykorzystanie mediów społecznościowych, metodykę analizy akt starych spraw, prawne i procesowe uwarunkowania wznowień postępowań czy rolę zespołów typu „Archiwum X”. Analizują też metodykę poszukiwań terenowych ukrytych zwłok, badania psycholingwistycznego tekstu, poligraficznego, ujawniania i zabezpieczania śladów entomologicznych i profilowania psychologicznego sprawcy. Omówiona jest również, będąca ostatnio w zainteresowaniu opinii publicznej, genealogia genetyczna. Nie zabrakło także zagadnień dotyczących mechanizmów współpracy międzynarodowej.
W trzeciej części zaprezentowano przegląd spraw, które stanowią ilustrację wyzwań prawnych i faktycznych, przed jakimi stają śledczy, ale także, co istotne, kreatywnych podejść do tzw. nierozwiązywalnych spraw. Wybrane przez autorów studia przypadków ukazują zarówno spektakularne sukcesy, jak i porażki śledczych – bez uproszczeń i mitologizacji pracy operacyjnej.
Głównym przesłaniem tej interdyscyplinarnej pozycji jest stwierdzenie, że „nie ma zbrodni doskonałej, ale niekiedy potrzebny jest czas dający szansę na właściwą perspektywę i nowe możliwości, aby ujawnić dowody prowadzące do sprawcy”.
***
Książka „Z Archiwum X” powstała pro publico bono. Wszyscy autorzy i redaktorzy zrzekli się wynagrodzenia, w zamian wydawnictwo przekaże darowiznę na rzecz Fundacji Pomocy Wdowom i Sierotom po Poległych Policjantach, a po upływie 18 miesięcy publikacja zostanie udostępniona w otwartym dostępie.
Izabela Pajdała