Sabotaż to forma walki z wrogiem ukierunkowana na przeszkadzanie mu w realizacji jego planów. Najczęściej polega na niszczeniu bądź uszkadzaniu ważnych obiektów, zakłócaniu procesów życia gospodarczego lub politycznego, zakłócaniu realizacji zamierzeń rządu lub organizacji społeczno-politycznej. Sabotaż jest też wykorzystywany jako element działań dywersyjnych i przybiera najczęściej kształt, który utrudnia ustalenie sprawcy. Nie wymaga korzystania ze specjalistycznych instrumentów do przeprowadzenia ataku, jak np. broń palna czy materiały wybuchowe.
Działania sabotażowe mogą być prowadzone pojedynczo lub przez kilka osób jednocześnie, ponadto dla osiągnięcia jednego, wspólnie założonego celu mogą być prowadzone równoległe akcje sabotażowe1. Jedną z kluczowych cech sabotażu jest działanie wewnątrz atakowanego obiektu.
W kontekście powyższego należy podkreślić, że potencjalnym przedmiotem działań sabotażowych mogą stać się obiekty (systemy) infrastruktury krytycznej, strategiczne dziedziny gospodarki, w tym energetyki i transportu. Oddzielną grupę mogą stanowić obiekty o przeznaczeniu militarnym. Istotne jest to, że sabotażysta nie musi mieć świadomości znaczenia swojego działania. Literatura przedmiotu przytacza wiele przykładów, w których pod pozorem działania na szkodę obiektu lub organizacji ukryta była działalność kryminalna. Co więcej, współcześnie sabotaż może być warunkowany nie tylko przekonaniem do wsparcia obcego podmiotu lub światopoglądu, ale na przykład przymusem lub groźbą2.
Atutem działań sabotażystów jest zazwyczaj dobra znajomość obiektu lub organizacji będącej przedmiotem precyzyjnie wytyczonego celu. Swobodny dostęp oraz szersza orientacja pozwalają na umiejętne działania, uwzględniające przy tym specyfikę obiektu oraz jego ochronę. W ten sposób prowadzenie działalności sabotażowej ułatwia tworzenie złudzeń, które w razie potrzeby skierują uwagę na zdarzenia losowe, a ewentualne dochodzenie doprowadzi do wniosku, że skutki działań to rezultat przypadku3. Zaletą zaangażowania osób związanych na co dzień z konkretną organizacją jest to, że nie zwracają na siebie uwagi i nie wzbudzają zainteresowania, jak w przypadku udziału osób obcych. Niewątpliwie założony cel determinuje podejmowanie bardzo ostrożnych kroków, dzięki którym będzie możliwe prowadzenie dalszej działalności sabotażowej przez te same osoby.
Niemożliwe wydaje się określenie pełnego obszaru zagrożeń będących następstwem ewentualnych działań sabotażowych. Jest to o tyle trudne, że w zależności od sytuacji, niektóre działania mogą być traktowane jako celowe czynności wpływające na korzyść sprawcy, innym razem mogą nie wzbudzać niepokoju swoim charakterem nieodbiegającym od przyjętej normy.
Przeprowadzone analizy wskazują na to, że bardzo ważnym sojusznikiem w przeciwstawianiu się dywersji i sabotażowi jest człowiek. „Angażowanie obywateli do tej działalności wyczula ich na konieczność zwracania uwagi na sprawy bezpieczeństwa osobistego, najbliższego otoczenia, wreszcie państwa jako całości”4. Obserwacja własnego otoczenia oraz zwracanie uwagi na zagrożenia zwiększają skuteczność w zwalczaniu sabotażu. To jedna z ważnych cech społeczeństwa obywatelskiego, odpowiedzialnego za własne bezpieczeństwo. Służy temu prawo, a w następnej kolejności instytucje państwowe, nie tylko te powołane do ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego.
dr hab. Paweł Lubiewski, prof. AWSB
Dyrektor Centrum Badań nad Bezpieczeństwem Transgranicznym Katedra Nauk o Bezpieczeństwie Akademii WSB w Dąbrowie Górniczej
prof. dr hab. Bernard Wiśniewski
Dyrektor Centrum Metodologii Badań w Naukach o Bezpieczeństwie Katedra Nauk o Bezpieczeństwie Akademii WSB w Dąbrowie Górniczej
dr hab. Andrzej Czupryński, prof. AWSB
Zastępca Dyrektora Centrum Metodologii Badań w Naukach o Bezpieczeństwie Katedra Nauk o Bezpieczeństwie Akademii WSB w Dąbrowie Górniczej
1 por. B. Wiśniewski, P. Lubiewski, Sabotaż, [w:] Encyklopedia Bezpieczeństwa Narodowego, https://encyklopedia.revite.pl/articles/view/491 [dostęp: 15.07.2025 r.].
2 P. Lubiewski, A. Dróżdż, Dywersja i sabotaż – istota oraz wzajemne relacje, „Zeszyty Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy” 2021, nr 38(1) , s. 50.
3 por. B. Wiśniewski, P. Guła, Terroryzm – skutki i reagowanie, „Zdrowie i Zarządzanie” 2009, Kraków, s. 12.
4 Właściwości dywersji i jej zwalczania. Zarys problemu, red. R. Jakubczak, B. Wiśniewski, MSWiA, Warszawa 2006, s. 5.