Już w pierwszym paragrafie zasady wskazują na związek z ogólnymi wartościami i normami moralnymi z uwzględnieniem specyfiki zawodu.

Zbiór zasad i wartości

Zasady zawierają zbiór zaleceń, jakimi wartościami etyczno-moralnymi winien kierować się policjant nie tylko przy wykonywaniu czynności służbowych, ale także w życiu prywatnym, a przede wszystkim w kontaktach z innymi ludźmi, bez względu na ich rolę społeczną czy sytuację procesową.

Koncepcje oraz rozumienie prawa moralnego (norm moralno-etycznych) na przestrzeni dziejów zmieniały się. Immanuel Kant wprowadził do filozofii pojęcie imperatywu kategorycznego: „Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której możesz zarazem chcieć, żeby stała się ona powszechnym prawem”. Kant uważał (w dużym uproszczeniu), że prawo moralne wynika z poczucia obowiązku konieczności poprawnego zachowania. Przy czym „zachowanie” to, rozumiane jako normy moralne, jest wspólne, uniwersalne i w pewien sposób niezmienne, a przede wszystkim niezależne od ludzkich emocji. Jest więc moralność wyrazem pożądanych ludzkich zachowań, a etyka, to nauka, której zadaniem jest odnalezienie i wskazanie najwyższych i najdoskonalszych zasad postępowania.

Zasady etyki zawodowej policjanta stanowią zbiór sposobów postępowania jakich oczekuje (w formie „żąda”) Komendant Główny Policji od podległych sobie funkcjonariuszy. Z tego powodu zasady odwołują się do należytej uczciwości i rzetelności, dobrej woli, odwagi i ofiarności, rozwagi przy wykonywaniu czynności służbowych. Na szczególną uwagę zasługuje postulat działania według najlepszej wiedzy. Jest to postulat, który w pewnym stopniu nie do końca jest prawidłowo rozumiany. Działanie według najlepszej wiedzy, nie ma charakteru odtwórczego: taką wiedzę mam i według takiej postępuję. Należy wiązać go bowiem z obowiązkiem szkoleniowym policjanta, a zatem ciągłym rozwojem, w tym także intelektualnym. Jeśli zatem przypisane policjantowi zadania wymagają pogłębiania wiedzy, to zachowaniem naruszającym zasady jest bierna postawa w tym zakresie. Powyższe zostało wprost wyrażone w § 22 zasad, który stanowi, iż „policjant powinien stale doskonalić i uzupełniać swoją wiedzę oraz umiejętności zawodowe, a także dbać o sprawność fizyczną”. Ale jednocześnie z § 17 wynika, iż przełożony powinien m.in. zapewnić podległym policjantom właściwe warunki wykonywania zadań i rozwoju zawodowego.

Komplementarność norm

Zasady nawiązują do zakazów lub nakazów ustanowionych w innych przepisach prawa. Obowiązek poszanowania godności ludzkiej wynika wprost z art. 23 Kodeksu cywilnego, który stanowi, iż „dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Ponadto art. 30 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje, że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych”. Godność osobista jest w orzecznictwie kwalifikowana jako wewnętrzny aspekt czci (wyobrażenie o własnej godności). W orzecznictwie podkreśla się także, że naruszenie dóbr osobistych nie może mieć wyłącznie charakteru subiektywnego, w tym względzie powinno się odnosić do uniwersalnych wzorców obowiązujących w danym społeczeństwie, grupie społecznej czy środowisku. Oczywiście każdy ma prawo zaakcentować brak zgody na pewne zachowania względem niego, a inni mają obowiązek uwzględnienia takich granic. I taka sytuacja – jasna i klarowna – nie ma charakteru subiektywnego.

Powinność, o której mowa w § 11 zasad, wystrzegania się korupcji w każdej postaci jest związana z przestępstwami sprzedajności (art. 228 kk), przekupstwa (art. 229 kk), płatnej protekcji (230 kk), natomiast zaniechanie zwalczania wszelkich jej przejawów może być kwalifikowane jako przestępstwo z art. 231 kk lub pomocnictwo w popełnieniu przestępstwa korupcji.

Zakaz inicjowania, stosowania, tolerowania tortur bądź nieludzkiego lub poniżającego traktowania, o którym mowa w § 4 pkt 2 zasad, ma swoje źródło w art. 40 Konstytucji RP. Przepis ten przewiduje bowiem, że „nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stosowania kar cielesnych”. Nie bez znaczenia są także przepisy o tożsamej treści Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (art.3), a także Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, które zostały przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w 1984 r. i uznane przez Polskę w 1989 r.

Zakres podmiotowy

Zasady określają też stosunek policjanta względem innych ludzi. Dotyczy to zarówno życia zawodowego, jak i zachowań podejmowanych poza służbą. Jak bowiem wynika z treści § 6 „postępowanie policjanta w kontaktach z ludźmi powinna cechować życzliwość oraz bezstronność wykluczająca uprzedzenia rasowe, narodowościowe, wyznaniowe, polityczne, światopoglądowe lub wynikające z innych przyczyn”. Jednocześnie w § 7 zasad Komendant Główny Policji przewidział, iż policjant powinien przestrzegać zasad „poprawnego zachowania i kultury osobistej”. Powinności te łączą się także z treścią § 23, który stanowi, że „Policjant winien dbać o społeczny wizerunek Policji jako formacji, w której służy i podejmować działania służące budowaniu zaufania do niej”.

W świetle powyższego jako niedopuszczalne można uznać eskalujące zachowania funkcjonariuszy w życiu prywatnym, potęgujące narastanie konfliktów sąsiedzkich lub też rodzinnych. Jak podkreślił NSA w wyroku z 3 grudnia 2024 r. o sygn. akt III OSK 1680/23 „Stwierdzenie nieprzydatności policjanta do służby w Policji nie musi ograniczać się do przypadków naruszenia obowiązków służbowych. Może być również uzasadnione każdym innym zachowaniem policjanta (także w życiu prywatnym), które uniemożliwia kontynuowanie służby bez uszczerbku dla jej ważnych interesów. Ważny interes służby obejmuje więc przyczyny zarówno obiektywne (wynikające z obiektywnej sytuacji), jak i subiektywne. Może on mieć też charakter mieszany, jednak nieobjęty zakresami innych przepisów regulujących odrębne przesłanki zwolnieniowe”.

Konsekwencje prawne

Konsekwencje prawne naruszenia zasad etyki mogą kształtować się na różnych płaszczyznach. Odpowiedzialność dyscyplinarna jest jednym z podstawowych instrumentów prawnych powiązanych ze stosunkiem służbowym.

Jak wskazuje art. 25 ust. 1 ustawy o Policji, który stanowi, iż „służbę w Policji może pełnić obywatel polski o nieposzlakowanej opinii, który nie był skazany prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, korzystający z pełni praw publicznych, posiadający co najmniej wykształcenie średnie lub średnie branżowe oraz zdolność fizyczną i psychiczną do służby w formacjach uzbrojonych, podległych szczególnej dyscyplinie służbowej, której jest gotów się podporządkować, a także dający rękojmię zachowania tajemnicy stosownie do wymogów określonych w przepisach o ochronie informacji niejawnych”. Ustawodawca w art. 132 ust. 1 ustawy przewiduje, iż policjant odpowiada dyscyplinarnie za popełnienie przewinienia dyscyplinarnego polegającego na naruszeniu dyscypliny służbowej lub nieprzestrzeganiu zasad etyki zawodowej. Zatem w pewien sposób rozszerza zakres odpowiedzialności obejmując nią nie tylko dyscyplinę służbową, o której mowa w art. 25 ust. 1 ustawy, lecz także zasady etyki zawodowej policjantów. Jednocześnie przewidziany w art. 134 ustawy katalog kar jest tożsamy zarówno dla naruszenia dyscypliny służbowej, jak i dla naruszenia zasad etyki. Ustawa przewiduje bowiem, iż przy wymierzaniu kary dyscyplinarnej uwzględnia się wyłącznie okoliczności popełnienia przewinienia dyscyplinarnego, jego skutki, w tym następstwa negatywne dla służby, rodzaj i stopień naruszenia ciążących na obwinionym obowiązków, pobudki działania, zachowanie obwinionego przed popełnieniem przewinienia dyscyplinarnego i po jego popełnieniu, dotychczasowy przebieg służby, opinię służbową, okres pozostawania w służbie, a także istotne w sprawie okoliczności, zarówno łagodzące, jak i obciążające (art. 134h ust. 1a).

Naruszenie zasad etyki zawodowej policjanta jest czynem tak samo nagannym jak naruszenie dyscypliny. Zatem może doprowadzić również do wymierzenia kary wydalenia ze służby.

Zwolnienie ze służby

Innym rodzajem konsekwencji prawnych, jakie mogą wynikać z naruszenia zasad etyki jest możliwość zwolnienia ze służby z uwagi na ważny interes Policji, zgodnie z art. 41 ust. 2 pkt 5 ustawy o Policji. Jak zauważa się w orzecznictwie sądów administracyjnych, np. wyrok WSA w Warszawie z 22 stycznia 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 535/24 oraz NSA z 17 października 2025 r., sygn. akt III OSK 821/25, sądy te stwierdziły, iż „Obowiązkiem policjanta jest nie tylko egzekwowanie przestrzegania prawa, ale również podejmowanie działań służących budowaniu zaufania do Policji stosownie do zasad etyki służbowej określonych w zarządzeniu Komendanta Głównego Policji. Stosowanie ww. zasad nie jest ograniczone wyłącznie do podejmowanych przez policjanta czynności służbowych. Policjant jest zobowiązany do ich przestrzegania tak w służbie, jak i w życiu prywatnym, w czasie wolnym od obowiązków służbowych” oraz „W myśl zasad etyki zawodowej policjant powinien kierować się zasadami współżycia społecznego i postępować tak, aby jego działania prowadziły do pogłębiania społecznego zaufania do Policji oraz powinien dbać o społeczny wizerunek Policji, jako formacji i podejmować działania służące budowaniu zaufania do niej. Funkcjonariusz traci przymiot «nieposzlakowanej opinii» znajdując się w kręgu podejrzeń bądź insynuacji. Zatem nieposzlakowana opinia to także ogólna ocena danej osoby w sferze etycznej”.

Oczywistym jest także, że za zachowania, które będą naruszały zasady, ale jednocześnie będą wypełniały znamiona przestępstwa funkcjonariusz może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej. W momencie przedstawienia mu zarzutów zostanie uruchomiony tryb zawieszenia w czynnościach służbowych na czas nie dłuższy niż trzy miesiące z możliwością przedłużenia tego okresu, np. do czasu zakończenia postępowania karnego. Powyższe wiąże się z zawieszeniem od najbliższego terminu płatności 50 proc. ostatnio należnego uposażenia. W dalszej perspektywie może także dojść do zwolnienia policjanta ze służby w związku z upływem 12 miesięcy zawieszenia w czynnościach służbowych, jeżeli nie ustały przyczyny będące podstawą zawieszenia.

Finalnie należy podkreślić, iż zgodnie z art. 27 ustawy o Policji policjant przed przyjęciem do służby składa następującą rotę ślubowania „Ja, obywatel Rzeczypospolitej Polskiej, świadom podejmowanych obowiązków policjanta, ślubuję: służyć wiernie Narodowi, chronić ustanowiony Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej porządek prawny, strzec bezpieczeństwa Państwa i jego obywateli, nawet z narażeniem życia. Wykonując powierzone mi zadania, ślubuję pilnie przestrzegać prawa, dochować wierności konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej, przestrzegać dyscypliny służbowej oraz wykonywać rozkazy i polecenia przełożonych. Ślubuję strzec tajemnic związanych ze służbą, honoru, godności i dobrego imienia służby oraz przestrzegać zasad etyki zawodowej”.

mec. Magdalena Będziejewska-Michalska

radca prawny