Do niedawna cechą charakterystyczną działalności dywersyjnej był udział żołnierzy (partyzantów), który z natury rzeczy pozwalał zaklasyfikować ją jako formę walki zbrojnej. Od czasu wybuchu wojny w Ukrainie zmienia się to wyraźnie, bowiem częściej rekrutuje się do działań dywersyjnych byłych żołnierzy, członków grup przestępczych oraz osoby podatne na wrogą narrację bądź manipulację i korzyści finansowe. Sposób pozyskania i wykorzystania sprawców dywersji też ulega zmianie. Dziś korzysta się głównie z powszechnie dostępnych komunikatorów i bez kontaktu bezpośredniego rekrutuje się dywersantów do działań jednorazowych oraz wielokrotnych.

Jakkolwiek nie postrzegać by dywersji, to ma ona na celu obniżenie poziomu zdolności przeciwstawiania się zagrożeniom kryzysowym i wojennym przez instytucje oraz społeczeństwo państwa przeciwnika. Działania dywersyjne zmierzają do zakłócenia życia politycznego i administracyjno-gospodarczego państwa, przeciwnika oraz osłabienia jego potencjału militarnego. Dywersja ukierunkowana jest na wywołanie niepewności, osłabienie i zdezorganizowanie jego sił zbrojnych przy jednoczesnym obniżeniu możliwości bojowych oraz na wzbudzenie poczucia stałego zagrożenia wśród społeczeństwa. Działania dywersyjne prowadzone są dla osiągnięcia pośrednich celów politycznych, społecznych, ekonomicznych i militarnych.

Działania dywersyjne mogą być kierowane przeciw osobom i obiektom chronionym oraz niechronionym przy zaangażowaniu stosunkowo niewielkich sił. Powodzenie akcji dywersyjnej uzależnione jest od starannego jej przygotowania i sprawnego przeprowadzenia. Charakteryzuje je: skrytość (prowadzenie działań bez ich ujawnienia i konfrontacji z przeciwnikiem), niekonwencjonalność (niestandardowa taktyka), elastyczność (dostosowanie ogółu działań do zaistniałych warunków), mobilność (sprawne przemieszczanie się, szybkość działania i wycofania się z miejsca akcji), samodzielność (dokonywanie zmian we wcześniej ustalonym planie działania), zmienność (dostosowanie działań do zmieniających się okoliczności), prostota. Często zaliczane są do tzw. działań specjalnych, działań nieregularnych, działań precyzyjnych, które wychodzą poza klasyczne ramy walki zbrojnej (szerzej: B. Wiśniewski, P. Lubiewski, Dywersja, w: Encyklopedia Bezpieczeństwa Narodowego, https://encyklopedia.revite.pl/articles/view/156 [dostęp: 15.04.2026 r.]).

Dywersja jest penalizowana w polskim prawie. Kodeks karny (ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, Dz. U. z 2025 r. poz. 383, z późn. zm.) przewiduje odpowiednio w:

• art. 130 § 7. Kto, biorąc udział w działalności obcego wywiadu albo działając na jego rzecz, dokonuje dywersji, sabotażu lub dopuszcza się przestępstwa o charakterze terrorystycznym, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 10 albo karze dożywotniego pozbawienia wolności;
• art. 130 § 8. Kto czyni przygotowania do przestępstwa określonego w § 7, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8;
• art. 269 § 1. Kto niszczy, uszkadza, usuwa lub zmienia dane informatyczne o szczególnym znaczeniu dla obronności kraju, bezpieczeństwa w komunikacji, funkcjonowania administracji rządowej, innego organu państwowego lub instytucji państwowej albo samorządu terytorialnego, albo zakłóca lub uniemożliwia automatyczne przetwarzanie, gromadzenie lub przekazywanie takich danych, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Podejmowane w ostatnich latach działania służące doskonaleniu podstaw przeciwstawiania się dywersji przez elementy systemu obronnego podnoszą poziom odporności państwa. Jest to bowiem suma działań podejmowanych w skali makro i mikro, często dzięki wysiłkowi podmiotów państwowych i niepublicznych.

prof. dr hab. Bernard Wiśniewski
Dyrektor Centrum Metodologii Badań w Naukach o Bezpieczeństwie
Katedra Nauk o Bezpieczeństwie Akademii WSB w Dąbrowie Górniczej

dr hab. Paweł Lubiewski
Dyrektor Centrum Badań nad Bezpieczeństwem Transgranicznym
Katedra Nauk o Bezpieczeństwie Akademii WSB w Dąbrowie Górniczej

dr hab. Jarosław Struniawski
Katedra Nauk o Bezpieczeństwie Akademii WSB w Dąbrowie Górniczej