Jednak stopniowy wzrost znaczenia gospodarczego i politycznego innych państw, w szczególności Chin czy Indii, a także rosnąca rola szeregu innych aktorów regionalnych, doprowadziły do stopniowego przekształcania się struktury systemu międzynarodowego w kierunku układu bardziej wielobiegunowego.

Transformacja ta wiąże się jednak z rosnącą niestabilnością i nasileniem napięć międzynarodowych. Dane z ostatnich lat wskazują na wyraźny wzrost liczby konfliktów zbrojnych oraz ich intensywności. W ślad za dynamicznymi przemianami zachodzącymi w środowisku międzynarodowym, a także w wyniku rosnącej złożoności współczesnych konfliktów oraz szybkiego rozwoju technologii, pojawiła się potrzeba redefinicji i rozszerzenia aparatu pojęciowego wykorzystywanego do opisu zjawisk związanych z bezpieczeństwem i obronnością. W konsekwencji w dyskursie naukowym, a także w dokumentach strategicznych i przekazie medialnym zaczęły pojawiać się nowe terminy oraz koncepcje, które mają na celu uchwycenie specyfiki współczesnego środowiska bezpieczeństwa. Jednym z pojęć, które w ostatnich latach zyskało szczególną popularność zarówno w literaturze naukowej, jak i w debacie publicznej, jest koncepcja odporności (ang. resilience).

Ewolucja pojęcia odporności

Samo pojęcie odporności przeszło wyraźną ewolucję. Początkowo termin resilience funkcjonował przede wszystkim w naukach technicznych i przyrodniczych, gdzie odnosił się do właściwości materiałów polegającej na zdolności powrotu do stanu równowagi po ustąpieniu działającej siły. Istotny przełom w jego rozumieniu nastąpił w latach 70. XX wieku wraz z badaniami Crawforda Stanleya Hollinga, który przeniósł tę koncepcję na grunt ekologii i zdefiniował odporność jako zdolność systemu do absorbowania zakłóceń oraz adaptacji do zmieniających się warunków. W kolejnych dekadach pojęcie to zostało zaadaptowane przez liczne dyscypliny nauk społecznych, m.in. psychologię, socjologię czy nauki o zarządzaniu, gdzie zaczęto wykorzystywać je do analizy zdolności jednostek, społeczności i organizacji do funkcjonowania w warunkach kryzysu i niepewności. Przełomowym momentem dla rozwoju koncepcji odporności w naukach o bezpieczeństwie były wydarzenia z 11 września 2001 r.

Zamachy terrorystyczne w Stanach Zjednoczonych ujawniły ograniczenia tradycyjnego podejścia do bezpieczeństwa, opartego głównie na zapobieganiu zagrożeniom i odstraszaniu przeciwnika. Kolejnym ważnym etapem instytucjonalizacji tego pojęcia był okres po 2010 r., kiedy koncepcja odporności została włączona do licznych dokumentów strategicznych państw oraz organizacji międzynarodowych. Szczególne znaczenie miało przyjęcie podczas szczytu NATO w Lizbonie w 2010 r. nowej Koncepcji Strategicznej Sojuszu, w której podkreślono konieczność wzmacniania zdolności państw członkowskich do utrzymania ciągłości funkcjonowania instytucji państwowych i infrastruktury w sytuacji kryzysowej. Od tego momentu odporność zaczęła być traktowana jako jeden z fundamentów współczesnego systemu bezpieczeństwa, a jej znaczenie znalazło odzwierciedlenie również w dokumentach strategicznych takich państw jak Stany Zjednoczone czy Wielka Brytania, a także w polityce bezpieczeństwa Unii Europejskiej.

Mimo rosnącej popularności pojęcia odporności w literaturze naukowej, dokumentach strategicznych oraz debacie dotyczącej bezpieczeństwa, termin ten nie doczekał się jednej, powszechnie przyjętej definicji. Wynika to przede wszystkim z różnorodności uwarunkowań politycznych, kulturowych, geograficznych i historycznych poszczególnych państw. W rezultacie koncepcja odporności pozostaje pojęciem wielowymiarowym i elastycznym, którego interpretacja jest w dużym stopniu uzależniona od specyfiki danego państwa oraz jego środowiska bezpieczeństwa.

Wielowymiarowość odporności

Brak jednoznacznej i powszechnie akceptowanej definicji pojęcia odporności znajduje bezpośrednie odzwierciedlenie w konstrukcji indeksów służących do jej pomiaru. Na świecie funkcjonuje wiele wskaźników odporności, które opierają się na zróżnicowanych metodologiach, odmiennych zestawach danych oraz różnych założeniach teoretycznych. W konsekwencji trudno wskazać jeden, uniwersalny i w pełni adekwatny indeks, który w sposób obiektywny i kompleksowy mierzyłby odporność państw. Poszczególne wskaźniki koncentrują się bowiem na różnych aspektach tego zjawiska, takich jak stabilność gospodarcza, jakość instytucji, spójność społeczna czy odporność na zagrożenia środowiskowe. Oznacza to, że choć możliwe jest badanie poziomu odporności krajów za pomocą dostępnych indeksów, uzyskiwane wyniki mogą się różnić w zależności od przyjętej metodologii, doboru zmiennych oraz sposobu ich agregacji.

dr Karol Kujawa

Akademickie Centrum Analiz Strategicznych przy Akademii Sztuki Wojennej w Warszawie