Problem ten szczególnie uwidocznił się po wybuchu wojny w Ukrainie oraz wzroście aktywności obcych służb na terytorium państw europejskich, w tym Polski. W praktyce współczesna dywersja może obejmować niszczenie infrastruktury krytycznej, zakłócanie transportu, podpalenia obiektów przemysłowych czy działania prowadzone w cyberprzestrzeni.
Istotne znaczenie dla ochrony bezpieczeństwa zewnętrznego RP ma art. 130 k.k. regulujący przestępstwo szpiegostwa. Przepis ten obejmuje różne formy działalności na rzecz obcego wywiadu – od przekazywania informacji mogących wyrządzić szkodę Polsce po działania dywersyjne, sabotażowe i dezinformacyjne. Dobrem chronionym jest bezpieczeństwo państwa, w szczególności jego niepodległość, integralność terytorialna, bezpieczeństwo militarne oraz prawidłowe funkcjonowanie organów państwowych i infrastruktury krytycznej.
Znaczenie pojęcia „obcego wywiadu” w art. 130 § 7 i § 8 k.k.
Kodeks karny nie definiuje pojęcia „obcego wywiadu”, dlatego jego znaczenie zostało wypracowane w doktrynie i orzecznictwie. Przyjmuje się, że jest to instytucja lub służba obcego państwa zajmująca się tajnym pozyskiwaniem informacji politycznych, wojskowych lub gospodarczych. Udział w działalności obcego wywiadu może polegać nie tylko na zdobywaniu informacji, ale również na organizowaniu kontaktów, werbowaniu współpracowników czy zapewnianiu środków technicznych.
Nowelizacja kodeksu z 17 sierpnia 2023 r. wprowadzająca art. 130 § 7 i § 8 miała na celu dostosowanie przepisów o szpiegostwie do współczesnych zagrożeń związanych z działalnością obcych wywiadów oraz tzw. wojną hybrydową. Ustawodawca uznał, że dotychczasowe regulacje były niewystarczające wobec nowych form działań wymierzonych w bezpieczeństwo państwa, takich jak sabotaż infrastruktury krytycznej, akty dywersji czy organizowanie działań destabilizacyjnych.
Nowelizacja z 2023 r. wyraźnie rozszerzyła zakres odpowiedzialności karnej za działalność prowadzoną na rzecz obcego wywiadu. Obejmuje ona obecnie nie tylko dokonanie aktu dywersji, sabotażu czy przestępstwa terrorystycznego, lecz także działania podejmowane już na etapie przygotowań. Odpowiedzialność karna może więc powstać jeszcze przed podjęciem bezpośredniego zamachu, np. w związku z rozpoznawaniem infrastruktury krytycznej, dokumentowaniem obiektów czy gromadzeniem materiałów potrzebnych do przeprowadzenia ataku. Takie rozwiązanie pokazuje, że ustawodawca dostrzegł specyfikę współczesnych zagrożeń hybrydowych, które często mają charakter rozproszony i trudny do wykrycia. W praktyce możliwość reakcji już na etapie przygotowania może mieć kluczowe znaczenie dla ochrony bezpieczeństwa państwa oraz infrastruktury krytycznej.
Wykładnia art. 130 § 8 k.k. w praktyce sądowej
Warto przytoczyć wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 21 lutego 2025 r. (III K 339/24), który stanowi jeden z pierwszych przykładów zastosowania art. 130 § 8 k.k., penalizującego przygotowanie działań dywersyjnych i sabotażowych na rzecz obcego wywiadu. Sąd ustalił, że oskarżony prowadził rozpoznanie obiektów przemysłowych, wykonywał zdjęcia i „przesyłał A. dane geolokalizacyjne”, a także kupował materiały łatwopalne. Za wywołanie pożaru miał otrzymać cztery tys. dolarów. Szczególne znaczenie miało to, że rozpoznawany obiekt znajdował się w pobliżu infrastruktury krytycznej, w tym terminalu paliwowego, gdzie składowano 56 mln litrów paliwa. Sąd uznał więc, że działania oskarżonego stwarzały realne zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa i bezpieczeństwa publicznego. Analizując art. 130 § 8 k.k., sąd podkreślił, że przygotowanie obejmuje m.in. „uzyskiwanie środków, zbieranie informacji lub sporządzanie planu działania”. W ocenie sądu właśnie taki charakter miały działania oskarżonego: rozpoznanie terenu, zakup materiałów łatwopalnych i poszukiwanie wspólnika, „który mógłby stać na czatach”. Sąd wyraźnie zaakcentował również prewencyjny charakter nowych regulacji, wskazując, że kara ma być „sygnałem dla potencjalnych następnych aktorów działania obcych służb”. Jednocześnie odmówił zastosowania czynnego żalu z art. 131 § 2 k.k., podkreślając, że oskarżony „w dalszym ciągu posiadał przy sobie materiały potrzebne do dokonania podpalenia”, a jego przyznanie się miało charakter „obliczony na doraźny użytek procesowy”.
Współczesna dywersja nie stanowi już wyłącznie zjawiska charakterystycznego dla klasycznych konfliktów zbrojnych, lecz jest jednym z istotnych elementów działań hybrydowych wymierzonych przeciwko bezpieczeństwu państw demokratycznych. Jej współczesne formy obejmują zarówno akty sabotażu infrastruktury krytycznej, jak i działania dezinformacyjne czy psychologiczne, prowadzone często przez niewielkie, trudne do zidentyfikowania grupy lub osoby działające na rzecz obcych służb. Wskazuje to na konieczność stałego dostosowywania instrumentów prawnokarnych i mechanizmów bezpieczeństwa państwa do zmieniającego się charakteru zagrożeń, a także systematycznego monitorowania działań mogących godzić w podstawowe interesy Polski.
dr Aleksandra Klimek-Lakomy
Akademia WSB w Dąbrowie Górniczej, Wydział Nauk Stosowanych
zdj. Andrzej Chyliński
