Po stronie Policji w odniesieniu do części zatrzymywanych cudzoziemców powstaje obowiązek zawiadomienia urzędu konsularnego lub przedstawicielstwa dyplomatycznego o fakcie ich zatrzymania, czyli dokonania notyfikacji konsularnej.

Zgodnie z krajową regułą wyrażoną przepisem art. 612 § 2 ustawy z 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2026 r. poz. 490, z późn. zm.), dalej „k.p.k.” zatrzymany, który nie jest obywatelem polskim ma prawo do kontaktu z urzędem konsularnym lub przedstawicielstwem dyplomatycznym państwa, którego jest obywatelem, a zatrzymany nieposiadający żadnego obywatelstwa (bezpaństwowiec) ma prawo do kontaktu z przedstawicielem państwa, w którym ma stałe miejsce zamieszkania. Co istotne, umożliwienie zatrzymanemu cudzoziemcowi nawiązania w dostępnej formie kontaktu z właściwym urzędem konsularnym lub przedstawicielstwem dyplomatycznym następuje na jego prośbę.

O tym uprawnieniu każdy zatrzymywany cudzoziemiec, zgodnie m.in. z przepisami art. 244 § 2 k.p.k., art. 46 § 31 ustawy z 24 sierpnia 2001 r. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2025 r. poz. 860, z póżn. zm.), art. 15 ust. 1 pkt 32 ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2025 r. poz. 636, z późn. zm.) i art. 3943 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2025 r. poz. 1079, z późn. zm.) jest pouczany⁴. Doprecyzowanie tego obowiązku Policji w postępowaniu przygotowawczym zawiera § 87 wytycznych nr 3 Komendanta Głównego Policji z 30 sierpnia 2017 r. w sprawie wykonywania niektórych czynności dochodzeniowo-śledczych przez policjantów (Dz. Urz. KGP poz. 59, z późn. zm.).

§ 87. 1. Policjant, natychmiast po zatrzymaniu osoby, informuje ustnie tę osobę o przyczynach zatrzymania i o przysługujących jej prawach, w szczególności o prawie do skorzystania z pomocy adwokata lub radcy prawnego oraz prawie do złożenia oświadczenia i odmowy złożenia oświadczenia, a także innych prawach wskazanych w art. 244 § 2 k.p.k., a następnie wysłuchuje ją.

4. Zatrzymanemu obywatelowi państwa obcego na jego prośbę umożliwia się nawiązanie kontaktu z właściwym urzędem konsularnym lub przedstawicielstwem dyplomatycznym, a w razie zatrzymania osoby nieposiadającej żadnego obywatelstwa, z przedstawicielem państwa, w którym ma ona stałe miejsce zamieszkania.

9. Jeżeli przewiduje to umowa konsularna między Rzecząpospolitą Polską, a państwem, którego zatrzymany jest obywatelem, właściwy urząd konsularny lub przedstawicielstwo dyplomatyczne informuje się z urzędu.

Zgodnie z art. 612 § 2 k.p.k. zatrzymany cudzoziemiec ma prawo do kontaktu z właściwym urzędem konsularnym lub przedstawicielstwem dyplomatycznym. Natomiast w przypadku zatrzymania cudzoziemca, Policja – co do zasady – nie ma obowiązku powiadomienia z urzędu właściwego urzędu konsularnego lub przedstawicielstwa dyplomatycznego o fakcie zatrzymania. Dokonuje tego sama osoba zatrzymana, kiedy już kontakt z urzędem konsularnym lub przedstawicielstwem dyplomatycznym zostanie jej przez Policję umożliwiony. Mając na względzie, że nawiązanie kontaktu ma nastąpić w dostępnej formie, można wybrać taki sposób komunikowania się, który jest możliwy w danej sytuacji, np. telefonicznie, faksem, przez pocztę elektroniczną czy bezpośrednią rozmowę z urzędnikiem konsularnym.

W przypadku posiadania przez zatrzymanego obywatelstw dwóch (lub więcej) państw obcych ma on wtedy prawo wybrać, którego państwa urząd konsularny lub przedstawicielstwo dyplomatyczne należy powiadomić o fakcie pozbawienia go wolności. Co istotne, przepis art. 612 § 2 k.p.k. znajduje także zastosowanie w odniesieniu do obywateli polskich posiadających jeszcze inne obywatelstwo.

Konkludując, obowiązek Policji określony w art. 612 § 2 k.p.k. aktualizuje się w wypadku zatrzymania obywatela państwa obcego lub bezpaństwowca, bez względu na to, na jakiej podstawie zatrzymanie nastąpiło⁵, ale tylko wtedy, gdy zatrzymany zgłosi Policji odpowiednią prośbę. Uzależnienie obowiązku zawiadomienia od zgłoszenia odpowiedniej prośby ma zapobiegać sytuacji, w której zawiadomienie powodowałoby konsekwencje przeciwne do zamierzonych, niepożądane przez zainteresowanego.

Zasady obowiązku notyfikacji

Niezależnie od wskazanych regulacji krajowych, realizacja przez Policję obowiązku notyfikacji w związku z zatrzymaniem cudzoziemca powinna odbywać się z uwzględnieniem przepisów prawa międzynarodowego. Niezbędne jest więc stosowanie się Policji do następujących zasad ogólnych:

1) o zatrzymaniu cudzoziemca należy powiadomić właściwe przedstawicielstwo konsularne kraju jego pochodzenia na zasadach i w terminie przewidzianym przez zawarte przez Rzeczpospolitą Polską bilateralne umowy konsularne;

2) w przypadku braku umowy konsularnej zastosowanie ma art. 36 ust. 1 pkt b Konwencji Wiedeńskiej o stosunkach konsularnych, sporządzonej w Wiedniu 24 kwietnia 1963 r. (Dz. U. z 1982 r. nr 13 poz. 98), dalej „Konwencja wiedeńska”, na mocy którego organ zatrzymujący powinien niezwłocznie zawiadomić urząd konsularny o zatrzymaniu, jeżeli zainteresowana osoba o to prosi;

3) treść postanowień Konwencji wiedeńskiej ma pierwszeństwo stosowania przed prawem krajowym, na co wskazuje art. 91 ust. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej; oznacza to także pierwszeństwo ich stosowania przed art. 612 k.p.k.⁶;

4) w przypadku, gdy zachodzą okoliczności określone w art. 97 ustawy z 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej treść powiadomienia przedstawicielstwa konsularnego nie może obejmować okoliczności wskazanych w tym przepisie, co nie zwalnia z obowiązku powiadomienia właściwego przedstawicielstwa konsularnego o fakcie zatrzymania cudzoziemca w celu wydalenia, jeśli wynika to z dwustronnych umów⁸.

Jak wskazano wyżej, wiążące Rzeczpospolitą Polską dwustronne umowy konsularne rozszerzają obowiązek, o których jest mowa w art. 612 k.p.k. W szczególności należy pamiętać, że umowy konsularne zawarte między Rzeczpospolitą Polską a państwem, którego zatrzymany jest obywatelem wprowadziły obowiązek informowania, m.in. przez Policję, właściwego urzędu konsularnego lub przedstawicielstwa dyplomatycznego o fakcie zatrzymania obywatela danego państwa. Rozwiązaniem powszechnie stosowanym na poziomie umów dwustronnych jest doprecyzowanie terminu notyfikacji konsulowi państwa obywatelstwa.

Przyjęte rozwiązania wskazują, że ma ona nastąpić, np. bezzwłocznie, niezwłocznie albo wyznaczają krótki jej termin, np. 24 lub 48 godzin od zatrzymania lub też dłuższy, np. nie później niż w przeciągu trzech dni, albo nie później niż przed upływem trzech, siedmiu dni roboczych od zatrzymania. Istotne jest, aby dokonanie takiej czynności nie przeczyło istocie notyfikacji. Zauważyć bowiem należy, że uchybienie wspomnianym wyżej terminom może być powodem określonych nieporozumień na gruncie wzajemnych stosunków dyplomatycznych między Rzeczpospolitą Polską a innymi państwami. W tym kontekście nie bez znaczenia jest trafna ocena w orzecznictwie Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (MTS, ang. International Court of Justice – ICJ) z siedzibą w Hadze, głównego organu sądowniczego Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), że notyfikacja ta powinna być zasadniczo dokonana zanim osoba zatrzymana będzie podejmowała decyzje procesowe, które zaważą na jej statusie i zostaną jej postawione zarzuty procesowe, wobec których ma podjąć odpowiednie decyzje, a w ich podjęciu pomocny będzie konsul.

Obowiązek notyfikacji dotyczy obywateli: Islamskiego Emiratu Afganistanu, Algierskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej, Republiki Austrii, Królestwa Belgii, Republiki Białorusi, Bośni i Hercegowiny, Republiki Bułgarii, Chińskiej Republiki Ludowej, Republiki Chorwacji, Republiki Cypryjskiej, Czarnogóry, Republiki Czeskiej, Republiki Estońskiej, Republiki Finlandii, Republiki Francuskiej, Republiki Greckiej, Republiki Iraku, Królestwa Kambodży, Republiki Kazachstanu, Republiki Kirgiskiej, Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej, Republiki Kuby, Laotańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej, Republiki Litewskiej, Libii, Republiki Łotewskiej, Republiki Macedonii Północnej, Meksykańskich Stanów Zjednoczonych, Republiki Mołdawii, Mongolii, Federacji Rosyjskiej, Rumunii, Republiki Serbii, Republiki Słowackiej, Republiki Słowenii, Stanów Zjednoczonych Ameryki, Syryjskiej Republiki Arabskiej, Republiki Tunezyjskiej, Republiki Turcji, Ukrainy, Republiki Uzbekistanu, Węgier, Włoch, Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej oraz Socjalistycznej Republiki Wietnamu⁹. 

Powiadomienie urzędu konsularnego

Należy także zwrócić uwagę na kwestię powiadamiania urzędu konsularnego lub przedstawicielstwa dyplomatycznego o fakcie zatrzymania cudzoziemca, który w Polsce otrzymał status uchodźcy. Definiuje go Konwencja dotycząca statusu uchodźców, sporządzona w Genewie 28 lipca 1951 r. (Dz. U. z 1991 r. nr 119, poz. 515), dalej „Konwencja dotycząca statusu uchodźców”. Według tej konwencji uchodźcą jest osoba, która na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu swojej rasy, religii, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony swego państwa. Oznacza to, że jeżeli osoba otrzymała status uchodźcy w Polsce, dokonanie notyfikacji konsularnej jest niedopuszczalne.

Niemniej, nie można wykluczyć, że zatrzymany cudzoziemiec, który w Polsce otrzymał status uchodźcy złoży prośbę o dokonanie notyfikacji konsularnej państwu obywatelstwa. W takiej sytuacji należy mieć na uwadze, że zgodnie z przepisem art. 1C Konwencji dotyczącej statusu uchodźców przyjęcie ochrony państwa obywatelstwa stanowi przesłankę utraty statusu uchodźcy10. Jeżeli uchodźca zwróciłby się z prośbą o dokonanie takiego zawiadomienia, należałoby go wcześniej powiadomić o możliwych konsekwencjach takiej decyzji dla jego statusu. 
Natomiast, jeżeli zatrzymany cudzoziemiec otrzymał status uchodźcy w innym państwie, dokonanie notyfikacji w trybie art. 612 k.p.k. uznać należy za nieuprawnione, chyba że wyraźnie sobie tego zażyczy. Za zasadne natomiast należy uznać powiadomienie konsulatu lub przedstawicielstwa dyplomatycznego państwa, które udzieliło zatrzymanemu uchodźcy ochrony.

Reasumując, należy pamiętać, że Konwencja wiedeńska stanowi, że:

W celu ułatwienia wykonywania funkcji konsularnych dotyczących obywateli państwa wysyłającego:

a) urzędnicy konsularni mają swobodę porozumiewania się z obywatelami państwa wysyłającego i udawania się do nich. Obywatele państwa wysyłającego mają taką samą swobodę w odniesieniu do porozumiewania się 
z urzędnikami konsularnymi państwa wysyłającego oraz udawania się do nich;

b) jeżeli zainteresowana osoba o to prosi, właściwe władze państwa przyjmującego powinny niezwłocznie zawiadomić urząd konsularny państwa wysyłającego o tym, że w jego okręgu konsularnym obywatel tego państwa został tymczasowo aresztowany, uwięziony lub pozbawiony wolności w jakikolwiek inny sposób. Każda wiadomość, skierowana do urzędu konsularnego przez osobę przebywającą w areszcie tymczasowym, więzieniu lub pozbawioną wolności w jakikolwiek inny sposób, powinna być również niezwłocznie przekazana przez wspomniane władze. Powinny one też niezwłocznie poinformować zainteresowaną osobę o jej prawach wynikających z niniejszego punktu;

c) urzędnicy konsularni mają prawo odwiedzania obywatela państwa wysyłającego, który jest tymczasowo aresztowany, uwięziony lub pozbawiony wolności w jakikolwiek inny sposób, rozmawiania i korespondowania z nim oraz zapewniania mu zastępstwa prawnego. Mają oni również prawo odwiedzania każdego obywatela państwa wysyłającego, który w wykonaniu wyroku w ich okręgu bądź przebywa w więzieniu, bądź jest pozbawiony wolności w jakikolwiek inny sposób. Urzędnicy konsularni powinni jednak powstrzymać się od działania na rzecz obywatela przebywającego w areszcie tymczasowym lub w więzieniu bądź pozbawionego wolności w jakikolwiek inny sposób, jeżeli zainteresowana osoba wyraźnie się temu sprzeciwi, a prawa te powinny być wykonywane zgodnie z ustawami i innymi przepisami państwa przyjmującego, z zastrzeżeniem jednak, że wspomniane ustawy i inne przepisy powinny umożliwiać pełną realizację celów, którym służą prawa przyznane na podstawie niniejszego artykułu.

insp. w st. spocz. Roman Wojtuszek, asp. Edyta Powierza

Biuro Kryminalne KGP

1 Przepis art. 612 § 2 Kodeksu postępowania karnego stosuje się odpowiednio.

2 Osobie zatrzymanej na podstawie ust. 1 pkt 3 przysługują uprawnienia przewidziane dla osoby zatrzymanej w Kodeksie postępowania karnego.

3 Art. 395. 1. W zakresie nieuregulowanym w ustawie do zatrzymania cudzoziemca stosuje się przepisy ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2026 r. poz. 490, późn. zm.), zwanej dalej „Kodeksem postępowania karnego”.

4 Patrz pouczenia określone w: rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z 3 czerwca 2015 r. w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach zatrzymanego w postępowaniu karnym (Dz. U. poz. 835), rozporządzeniu Rady Ministrów z 8 listopada 2023 r. w sprawie postępowania przy wykonywaniu niektórych uprawnień policjantów (Dz. U. poz. 2535) i rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z  20 maja 2015 r. w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach zatrzymanego w sprawie o wykroczenie (Dz.U. poz. 762).

5 Dotyczy np. zatrzymania procesowego na podstawie art. 244 k.p.k. zatrzymania prewencyjnego na podstawie ustawy o Policji, zatrzymania sprawcy wykroczenia na podstawie art. 45 k.p.w., cudzoziemca w celu wydalenia na podstawie art. 394 ustawy o cudzoziemcach.

6 Przepis jest powtórzeniem art. 36 Konwencji wiedeńskiej wyłącznie w zakresie uzależnienia przekazania stosownej informacji od woli osoby pozbawionej wolności.

7 Art. 9. Dane cudzoziemca, na podstawie których możliwe jest ustalenie, że:

1) jest w toku lub zakończyło się postępowanie w sprawie:

a) udzielenia ochrony międzynarodowej albo pozbawienia statusu uchodźcy lub ochrony uzupełniającej,

b) udzielenia albo pozbawienia azylu wobec cudzoziemca,

2) cudzoziemcowi nadano albo odmówiono nadania statusu uchodźcy,

3) cudzoziemcowi udzielono albo odmówiono udzielenia azylu,

4) cudzoziemcowi udzielono albo odmówiono udzielenia ochrony uzupełniającej – nie mogą być udostępniane ani pozyskiwane od podmiotów, wobec których istnieje uzasadnione domniemanie, że dopuszczają się prześladowań lub wyrządzają poważną krzywdę.

8 Systemy teleinformatyczne KSIP umożliwiają przetwarzanie w drodze teletransmisji danych informacji, w tym danych osobowych z krajowego zbioru rejestrów, ewidencji i wykazu w sprawach cudzoziemców o nazwie „System POBYT” prowadzonego na podstawie przepisów ustawy z 13 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Rozdział 3 Krajowy zbiór rejestrów, ewidencji i wykazu w sprawach cudzoziemców).

9 Wykaz konwencji konsularnych Rzeczpospolitej Polskiej statuujących obowiązek powiadomienia przez Policję urzędnika konsularnego o zatrzymaniu obywatela państwa wysyłającego jest dostępny w niezbędniku procesowym Elektronicznego Rejestru Czynności Dochodzeniowo-Śledczych.

10 Niniejsza konwencja przestaje obowiązywać w stosunku do każdej osoby określonej przez postanowienia ustępu A, jeżeli dobrowolnie zwróciła się ona ponownie o ochronę państwa, którego jest obywatelem, lub utraciwszy swoje obywatelstwo ponownie dobrowolnie je przyjęła, lub przyjęła nowe obywatelstwo i korzysta z ochrony państwa, którego obywatelstwo przyjęła, lub ponownie dobrowolnie osiedliła się w państwie, które opuściła lub poza którego granicami przebywała z powodu obawy przed prześladowaniem, lub nie może dłużej odmawiać korzystania z ochrony państwa swojego obywatelstwa, albowiem ustały warunki, w związku z którymi została uznana za uchodźcę.