Przestępcy działający w sieci szukają słabych punktów wśród potencjalnych ofiar, które można połączyć w charakterystyczne grupy, np. nieświadome zagrożeń dzieci, ufających dorołych zagubionych w cyfrowej rzeczywistości seniorów. Policja, która tradycyjnie stoi na straży bezpieczeństwa fizycznego, musi dziś z równą determinacją strzec także bezpieczeństwa obywateli w przestrzeni wirtualnej.

Cyberprofilaktyka wśród dzieci

Współczesne dziecko spędza w sieci kilka godzin dziennie. Komunikuje się, bawi, uczy, szuka potwierdzenia swojej wartości i buduje tożsamość – a wszystko to w przestrzeni, w której może zostać skrzywdzone przez rówieśników, osoby dorosłe lub zorganizowane grupy przestępcze. Cyberprzemoc, czyli agresja elektroniczna, w Polsce często dotyka dzieci w wieku szkolnym. Przybiera formę hejtu wykluczenia z grup utworzonych na komunikatorach, szerzenia kompromitujących treści, a w skrajnych przypadkach – szantażu z użyciem intymnych fotografii.

Osobna kategoria zagrożeń to kontakt z obcymi osobami. Zjawisko groomingu, czyli stopniowego budowania relacji z dzieckiem przez dorosłą osobę w celu jego wykorzystania, jest dziś w ogromnej mierze procesem, który rozpoczyna się na platformach do gier, w aplikacjach randkowych udostępnianych nieletnim oraz w otwartych grupach w mediach społecznościowych. Dziecko, które nie zostało odpowiednio przygotowane i wyedukowane, często nie rozpoznaje niebezpieczeństwa, a gdy już wpadnie w pułapkę, wstyd lub lojalność wobec sprawcy sprawiają, że milczy.

Coraz poważniejszym problemem są również uzależnienia cyfrowe – od hazardu online, gier komputerowych z elementami agresji i przemocy, do korzystania z treści pornograficznych przez osoby niepełnoletnie. Algorytmy platform streamingowych i sieci społecznościowych są zaprojektowane tak, by maksymalizować czas przebywania użytkownika w aplikacji – i działają wyjątkowo skutecznie właśnie na rozwijające się jeszcze mózgi młodych ludzi.

Kluczowe tematy profilaktyki dla dzieci:

• rozpoznawanie cyberprzemocy i właściwe reagowanie na nią – zgłaszanie, reagowanie ze zrozumieniem i bez agresji, szukanie wsparcia;

• ochrona danych osobowych i wizerunku w sieci – co wolno publikować, czego nie i dlaczego;

• bezpieczne korzystanie z komunikatorów i mediów społecznościowych;

• mechanizm groomingu (art. 200a k.k.) – jak rozpoznać manipulacje dorosłych w sieci;

• krytyczne myślenie wobec treści w internecie – dezinformacja, fake news, manipulacja;

• uzależnienia cyfrowe – świadomość mechanizmów i higiena cyfrowa;

• odpowiedzialność prawna nieletnich za działania w sieci.

Dzieci i młodzież są grupą odbiorców, która wymaga najbardziej kreatywnych i dostosowanych metod komunikacji. Owszem, tradycyjny wykład w szkole przynosi efekty, jednak młody człowiek musi odebrać treści profilaktyczne jako interesujące i ważne dla niego i jego życia, a nie abstrakcyjne pouczenia osoby z zewnątrz.

W cyberprofilaktyce skuteczne są warsztaty oparte na scenariuszach z realnego życia, w trakcie których uczestnicy odgrywają sytuacje: otrzymanie podejrzanej wiadomości od nieznanej osoby, nacisk grupowy na udostępnienie zdjęcia, hejterski komentarz pod własnym postem. Młodzież również zwraca uwagę na to, jeśli przytoczy się przykład danej sytuacji z innej szkoły. Są ciekawi zakończenia danej historii. Policjant prowadzący takie zajęcia powinien być postrzegany nie jako autorytet narzucający zasady, lecz jako przewodnik po świecie, który uczniowie już znają. Ważne, by funkcjonariusz był obyty z aktualnymi platformami i mówił językiem zrozumiałym dla młodych – odwołania do technologii sprzed dekady dyskwalifikują prowadzącego w oczach nastolatka. Gdy na zajęciach profilaktyk użyje zdania: „Wyobraź sobie, że dana sytuacja dotyka ciebie. Jak się teraz czujesz?” wywołuje spore poruszenie.

W działaniach profilaktycznych związanych z cyberbezpieczeństwem skutecznym narzędziem są konkursy, quizy online, projekty fotograficzne dotyczące bezpieczeństwa cyfrowego. Angażują one nastolatków emocjonalnie i wzmacniają zapamiętywanie. Policjanci zajmujący się cyberprofilaktyką powinni również być obecni na platformach, z których korzysta młodzież – krótkie filmy edukacyjne na YouTube czy TikToku, prowadzone przez funkcjonariuszy w przyjaznej formie, mogą osiągnąć bardzo dużą oglądalność.

Cyberprofilaktyka wśród seniorów

Osoby starsze są w świecie cyfrowym grupą szczególnie wrażliwą i podatną na ataki. I nie dlatego, że są mniej inteligentne, lecz dlatego, że dorastały i kształtowały swoje nawyki społeczne w czasach, gdy zaufanie do rozmówcy czy nadawcy pisma było czymś naturalnym i uzasadnionym. Przestępcy doskonale to wiedzą i projektują swoje metody, właśnie uwzględniając te cechy: szanowanie autorytetów, chęć pomocy bliskim, lojalność instytucjonalna i często, niestety, samotność.

Wśród cyberzagrożeń dotykających seniorów dominuje phishing, czyli wyłudzanie danych przez fałszywe wiadomości e-mail lub SMS podszywające się pod banki, urzędy czy operatorów telefonicznych. Są również oszustwa z udziałem lub pod legendą fałszywych policjantów, prokuratorów lub pracowników banków. Wariant metody na wnuczka przeniósł się dziś w dużej mierze do komunikatorów internetowych – sprawca kontaktuje się przez WhatsApp czy Messenger, podając się za bliskiego krewnego w tarapatach. Rośnie także liczba przypadków, w których seniorzy stają się ofiarami romansów internetowych – długotrwałych relacji budowanych przez sprawców wyłącznie w celu wyłudzenia pieniędzy.

Kluczowe tematy cyberprofilaktyki dla seniorów:

• rozpoznawanie phishingu – jak weryfikować nadawcę i treść wiadomości;

• bezpieczne hasła i uwierzytelnianie dwuetapowe – prosta teoria i ćwiczenie;

• metoda na wnuczka i romanse internetowe – mechanizmy manipulacji emocjonalnej;

• zasady korzystania z bankowości elektronicznej – czego bank nigdy nie zrobi przez telefon;

• gdzie zgłaszać incydenty – CERT Polska, Policja, bank, bliscy;

• higiena cyfrowa – aktualizacje, oprogramowanie antywirusowe, ostrożność w publicznych sieciach Wi-Fi.

Dotarcie do seniorów wymaga cierpliwości, szacunku i wyboru kanałów komunikacji, z których starsi faktycznie korzystają. Nie każdy senior używa internetu, a spora grupa robi to głównie w celu odbioru poczty elektronicznej, kontaktu z rodziną przez komunikatory i czytania wiadomości. Oznacza to, że zrównoważona strategia cyberprofilaktyki dla tej grupy musi łączyć kanały zarówno przedcyfrowe, jak i cyfrowe.

Centra aktywności seniora, kluby seniora czy sala parafialna to miejsca, w których seniorzy czują się bezpiecznie i są gotowi słuchać. Dobrze byłoby, gdyby policjant na takich spotkaniach omawiał przykłady realnych zdarzeń. Najlepiej anonimizowane przypadki z lokalnej społeczności, ponieważ prawdziwa historia angażuje uwagę znacznie bardziej niż abstrakcyjny schemat. Warto współpracować również z lekarzami rodzinnymi i opieką społeczną, by móc docierać również do seniorów, którzy nie wychodzą z domów. Ulotki i karty ostrzegawcze rozdawane podczas wizyty medycznej lub przez opiekuna środowiskowego mogą dotrzeć tam, gdzie Policja nie jest w stanie. Dla seniorów będą atrakcyjne krótkie, zrozumiałe poradniki w formie karty A5 lub drukowanej zakładki do książki, zawierające kilka zasad bezpieczeństwa sformułowanych krótkimi zdaniami. Kampanie radiowe w lokalnych rozgłośniach i audycje telewizyjne w regionalnych pasmach osiągają w tej grupie wiekowej zasięg nieporównanie wyższy niż jakakolwiek akcja w mediach społecznościowych.

Cyberprofilaktyka wśród rodziców

Rodzice są kluczowym ogniwem w systemie ochrony dzieci przed zagrożeniami cyfrowymi – niestety często ogniwem najsłabszym. Nie dlatego, że są niedbali lub nieodpowiedzialni. Większość rodziców jest głęboko zaangażowana w bezpieczeństwo swoich dzieci. Problem polega na przepaści pokoleniowej w zakresie technologii – rodzice często nie rozumieją świata, w którym funkcjonują ich dzieci, nie znają platform, aplikacji i języka komunikacji młodego pokolenia.

Niezrozumienie tego świata ma podwójne konsekwencje. Po pierwsze, rodzic nie jest w stanie reagować na wczesne sygnały ostrzegawcze, bo po prostu ich nie rozpoznaje – nie wie, że aplikacja do gry jest również komunikatorem umożliwiającym kontakt z nieznanymi, np. dorosłymi, nie rozumie, że subskrypcja influencera może być wstępem do wciągnięcia dziecka w destrukcyjne treści. Po drugie, brak wspólnego języka i świadomości technologicznej sprawia, że dziecko nie traktuje rodzica jako osoby, z którą można rozmawiać o problemach w sieci – a rozmowa jest pierwszą i najważniejszą formą ochrony.

Wśród zagrożeń, które rodzice powinni szczególnie rozumieć, wyróżniają się: cyberprzemoc i jej wpływ na zdrowie psychiczne dziecka, narażenie na treści nieprzystosowane do wieku, niebezpieczne wyzwania i trendy wirusowe na platformach wideo, kontakt z radykalnymi treściami politycznymi lub religijnymi, a także mikrotransakcje i nieświadome zaciąganie zobowiązań finansowych przez dzieci w aplikacjach mobilnych.

Kluczowe tematy cyberprofilaktyki dla rodziców:

• jak rozmawiać z dzieckiem o zagrożeniach w sieci – bez zakazów;

• kontrola rodzicielska – praktyczny przegląd dostępnych narzędzi i ich ograniczeń;

• rozpoznawanie sygnałów alarmowych – zmiany zachowania, izolacji, objawów stresu po korzystaniu z urządzeń;

• popularne platformy i aplikacje – Instagram, TikTok, Roblox, Discord, Snapchat – czym są i jakie rodzą ryzyka;

• cyberprzemoc: jak reagować, gdy dziecko jest ofiarą i gdy jest sprawcą;

• procedury prawne i możliwości zgłoszenia – kiedy i jak interweniować;

• wspólne zasady korzystania z internetu w rodzinie – kontrakt cyfrowy.

Rodzice to grupa silnie zróżnicowana pod względem zaawansowania technologicznego, czasu wolnego i preferencji komunikacyjnych. Część z nich jest aktywna w mediach społecznościowych i chętnie sięgnie po poradnik w formie postu lub krótki film – dla nich naturalne są kanały online. Inna część, często obarczona pracą i obowiązkami, reaguje najlepiej na krótkie, konkretne komunikaty dostarczone w miejscu, w którym i tak się pojawią: na zebraniu rodziców w szkole, w gabinecie pediatry czy na informacje przekazane za pomocą szkolnej aplikacji.

Zebrania rodziców to jeden z najważniejszych kanałów dotarcia. Policjant zaproszony raz do roku na zebranie rodzicielskie, przygotowany merytorycznie i potrafiący mówić o technologii w zrozumiały sposób, może w ciągu czterdziestu minut osiągnąć efekt, którego nie przyniosłyby tygodnie ulotek i plakatów. Kluczowe jest, by spotkanie nie miało pouczającego charakteru, lecz wspólnej rozmowy – rodzice chcą czuć, że Policja jest ich sojusznikiem, nie instytucją wytykającą im błędy wychowawcze. Webinaria prowadzone wieczorem, po godzinach pracy, docierają do rodziców, którzy nie mogą się pojawić na szkolnym spotkaniu – organizacja nie wymaga dużych nakładów i pozwala na archiwizację i późniejsze udostępnianie nagrań.

Cennym narzędziem są wspólne warsztaty dla rodziców i dzieci, w trakcie których obie grupy uczą się tego samego języka bezpieczeństwa. Gdy rodzic i dziecko razem ćwiczą rozpoznawanie phishingu lub ustalają wspólnie zasady korzystania z mediów społecznościowych, efekt jest trwalszy i głębszy niż jakiekolwiek szkolenie. Policja powinna również utrzymywać aktywną obecność w szkolnych grupach na popularnych platformach komunikacyjnych – krótkie przypomnienia sezonowe, np. przed wakacjami lub nowym rokiem szkolnym, utrzymują świadomość zagrożeń i budują zaufanie do Policji jako kompetentnego partnera w kwestiach cyfrowych.

Trzy opisane grupy – dzieci, seniorzy i rodzice – nie funkcjonują w izolacji. Dziecko jest uczniem, ale ma również rodziców i dziadków. Senior, który uczy się rozpoznawać phishing, dzieli się tą wiedzą ze swoimi dorosłymi dziećmi i wnukami. Rodzic, który rozumie cyfrowy świat swojego dziecka, może być dla niego pierwszą linią wsparcia w razie problemu. Cyberprofilaktyka zyska na największej sile, gdy będzie spójnym programem skierowanym do wszystkich członków danej wspólnoty.

st. asp. Aleksandra Stenzel

Wydział Wywiadu Kryminalnego Zarządu w Gdańsku Centralnego Biura Zwalczania Cyberprzestępczości

zdj. asp. Daniel Trzebiatowski