Prawo do obrony to kluczowy element procesu karnego i istotny gwarant ochrony praw człowieka. Jego istota to podejmowanie działań zmierzających do odparcia stawianych podejrzanemu zarzutów za pomocą przyznanych mu uprawnień. Wynika ono zarówno z Konstytucji RP, jak i z norm prawa międzynarodowego, w tym zwłaszcza z Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zwanej Europejską Konwencją Praw Człowieka, jak i Kodeksu postępowania karnego². Mimo jego powszechnego uznania, w praktyce nadal problematyczne pozostaje określenie, w którym momencie to prawo zaczyna przysługiwać oraz jaki jest realny status osoby podejrzanej jeszcze przed formalnym postawieniem jej zarzutów. Przyjęta przez Sejm RP na 50. posiedzeniu 23 stycznia 2026 r.³ ustawa z 23 stycznia 2026 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, wprowadzająca m.in. zmianę w legalnej definicji podejrzanego (art. 71 kpk) powinna zakończyć doktrynalne dyskusje w przedmiocie realizacji prawa do obrony, także przez osobę podejrzaną. Nowelizacja ta wzmacnia bowiem prawo do obrony, w szczególności wprowadza:

a) zasadę, że pierwsze przesłuchanie podejrzanego ma się odbywać z udziałem obrońcy, jeśli podejrzany tego żąda, gdy zaś złoży wniosek o obrońcę z urzędu, Policja, jako organ prowadzący postępowanie będzie miała obowiązek wyznaczyć go z listy obrońców pełniących dyżur (zmiana art. 301 kpk);

b) obowiązek udziału obrońcy przy przesłuchaniu osób poniżej 18. roku życia (art. 301a kpk);

c) system dyżurów adwokatów i radców prawnych (art. 245 § 2 kpk), aby zatrzymani mieli natychmiastowy dostęp do pomocy prawnej.

Prawo do informacji o prawach i obowiązkach procesowych uznaje się za jeden z warunków rzetelnego procesu. Stanowi ono fundamentalną gwarancję procesową w procesie karnym (art. 16 kpk), a jego przejawem jest czynność pouczenia stron dokonywana przed pierwszym przesłuchaniem, m.in. podejrzanego. Jest to czynność faktyczna polegająca na przekazaniu przez funkcjonariusza Policji podejrzanemu w formie pisemnej zespołu informacji prawnych z jednej strony, a spostrzeżeniem procesowym podejrzanego polegającym na zapoznaniu się z treścią tego pouczenia z drugiej. W kontekście projektowanych zmian należy zauważyć, że katalog pouczeń wskazanych w art. 300 § 1 kpk ulega poszerzeniu w odniesieniu do pewnych kategorii podejrzanych. W szczególności przed pierwszym przesłuchaniem funkcjonariusz Policji będzie obowiązkowo pouczał podejrzanego:

• niewładającego w wystarczającym stopniu językiem polskim, o uprawnieniach określonych w art. 72 § 1, 24, 3 i 4, jak również o prawie do zgłaszania zastrzeżeń dotyczących jakości otrzymanego tłumaczenia;

• głuchego lub niemego, o uprawnieniu określonym w art. 72 § 2a, jak również o prawie do zgłaszania zastrzeżeń dotyczących jakości otrzymanego tłumaczenia.

Analizując instytucję pierwszego przesłuchania z punktu widzenia jej czynności składowych, należy zauważyć, że pouczenie stanowi istotny punkt dokonania czynności pierwszego przesłuchania w sposób prawidłowy – mówiąc skrótowo – nie ma przesłuchania bez pouczania.

Prawo podejrzanego do przesłuchania z udziałem obrońcy

Z treści art. 3 ust. 3 dyrektywy 2013/48/UE⁵ wynika obowiązek zapewnienia podejrzanemu dostępu do obrońcy przed przesłuchaniem i w czasie przesłuchania oraz w związku z czynnością jego okazania. W kontekście tej regulacji projektowane jest nowe brzmienie art. 301 kpk, w szczególności:

1) w projektowanym art. 301 § 2 i 3 kpk uregulowano procedowanie w dwóch sytuacjach, tj. w przypadku:

a) rezygnacji przez podejrzanego z dostępu do obrońcy przed pierwszym przesłuchaniem, przyjmując, że jeżeli podejrzany, pouczony o prawie do żądania udziału obrońcy w pierwszym przesłuchaniu, oświadczy, że rezygnuje z tego prawa, niezwłocznie przystępuje się do przesłuchania, odnotowując w protokole rezygnację podejrzanego z tego prawa (§ 2);

b) wyrażenia przez niego woli skorzystania z pomocy obrońcy przed tą czynnością, przyjmując, że jeżeli podejrzany w związku z pierwszym przesłuchaniem oświadczy, że chce skorzystać z pomocy obrońcy, umożliwia się mu ustanowienie obrońcy, odraczając przystąpienie do przesłuchania do czasu stawienia się obrońcy, jednak na okres nie dłuższy niż trzy godziny od momentu złożenia pierwszego oświadczenia w tym przedmiocie, chyba że funkcjonariusz Policji uzna za zasadne odroczenie przystąpienia do przesłuchania na okres dłuższy – podejrzanemu będzie udostępniana lista obrońców pełniących dyżur, a po stawieniu się obrońcy funkcjonariusz Policji będzie obowiązany umożliwić podejrzanemu rozmowę z obrońcą, zakreślając jednocześnie odpowiedni czas, nie krótszy niż godzina (§ 3);

2) inny tryb postępowania funkcjonariusza Policji przewidziano w przypadku wzywania osoby do stawiennictwa na przesłuchanie w charakterze podejrzanego (§ 4):

a) w wezwaniu do stawiennictwa na przesłuchanie podejrzany będzie pouczany o prawie do ustanowienia obrońcy;

b) nie będzie wówczas stosowany przepis § 3, czyli nie będzie miała miejsca tzw. konsultacja podejrzanego z obrońcą przed pierwszym przesłuchaniem lub okazaniem;

3) w § 11 uregulowano dostęp podejrzanego do adwokata w sytuacji, gdy czynność okazania będzie poprzedzać jego pierwsze przesłuchanie w charakterze podejrzanego – odpowiednio będą stosowane przepisy art. 301 § 1–8 kpk oraz art. 300 § 1, 1a i 1b kpk, przy czym przed okazaniem podejrzany będzie informowany przez funkcjonariusza Policji o zarzucie, w związku z którym okazanie ma być przeprowadzone.

Mając na względzie, że podejrzanemu należy zapewnić dostęp do obrońcy również w związku z kolejnymi przesłuchaniami, nowela reguluje sposób reagowania funkcjonariusza Policji w dwóch sytuacjach: usprawiedliwionego oraz nieusprawiedliwionego niestawiennictwa obrońcy na kolejne przesłuchanie.

W przypadku – usprawiedliwionego niestawiennictwa – przystąpienie do przesłuchania bez zapewnienia podejrzanemu możliwości konsultacji z obrońcą będzie możliwe na podstawie lub w warunkach określonych w:

a) art. 301 § 2 – zrzeczenie się przez podejrzanego z prawa do obecności obrońcy przy przesłuchaniu,

b) art. 301 § 86 kpk – wyjątkowe ograniczenie prawa dostępu podejrzanego do obrońcy, przy czym ograniczenie to nie będzie mogło być stosowane po upływie 14 dni od przedstawienia podejrzanemu zarzutów.

Takie rozwiązanie wprowadza nowy § 8 w art. 301 kpk w brzmieniu: „§ 8. W przypadku usprawiedliwionego niestawiennictwa obrońcy na kolejnym przesłuchaniu podejrzanego przepisy § 2 i 8 stosuje się odpowiednio. Ograniczenie, o którym mowa w § 8, nie może być stosowane po upływie 14 dni od przedstawienia podejrzanemu zarzutów”.

Nieusprawiedliwione niestawiennictwo obrońcy nie będzie tamowało kolejnego przesłuchania (§ 9).

Obrońca z urzędu na podstawie art. 78 kpk

Nowela w celu urealnienia dostępu do obrońcy osobom pozbawionym wolności przed pierwszym przesłuchaniem w charakterze podejrzanego skraca procedurę wyznaczenia obrońcy z urzędu na podstawie art. 78 kpk. Aby zapewnić efektywność pomocy prawnej z urzędu dla zatrzymanego, proponuje się wprowadzenie w art. 245 § 2 kpk reguły, że koszty pomocy udzielonej zatrzymanemu przez obrońcę pełniącego dyżur ponosi Skarb Państwa – reprezentowany przez Policję lub inny organ uprawniony do zatrzymywania osób. Będą to wyłącznie koszty pomocy (konsultacji z obrońcą), jaką zatrzymany uzyska w związku z zatrzymaniem. Jego rola będzie polegać przede wszystkim na udzieleniu porady prawnej zatrzymanemu i będzie się kończyć najpóźniej z momentem ustania zatrzymania.

W zależności od rozwoju sytuacji procesowej osoba ta będzie mogła:

• korzystać z pomocy obrońcy na zasadach ogólnych – jeśli zostaną jej przedstawione zarzuty, będzie mogła ustanowić obrońcę z wyboru lub uzyskać pomoc obrońcy z urzędu w trybie art. 301 § 5 kpk (policjant przeprowadzający przesłuchanie będzie wyznaczał obrońcę z urzędu z listy obrońców pełniących dyżur, w miarę możliwości tego adwokata lub radcę prawnego, który podejrzanemu udzielił pomocy prawnej w trybie art. 245 § 2) i w dalszej konsekwencji art. 78 § 1 kpk (podejrzany, który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać, aby mu wyznaczono obrońcę z urzędu, jeżeli w sposób należyty wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny);

• w przypadku, gdyby została zwolniona bez przedstawienia zarzutów, będzie mogła samodzielnie ustanowić swojego reprezentanta lub na zasadzie art. 78 § 1a kpk7 uzyskać pomoc prawną z urzędu na potrzeby wniesienia ewentualnego zażalenia na zatrzymanie.

W odniesieniu do pomocy prawnej z urzędu w związku z dalszymi czynnościami nowela wprowadza procedurę wyznaczenia „tymczasowego” obrońcy (co do zasady na żądanie podejrzanego pozbawionego wolności). Taki obrońca będzie wyznaczany przez funkcjonariusza Policji przeprowadzającego czynność pierwszego przesłuchania lub okazania, jeżeli okazanie czasowo będzie wyprzedzać przesłuchanie (art. 301 § 5 i 10 kpk). Jak wskazuje się w uzasadnieniu do projektu ustawy cyt.: „Jeśli podejrzany uzyskał już wcześniej pomoc obrońcy w trybie art. 245 § 2 kpk w związku z zatrzymaniem, ten adwokat lub radca prawny powinien w miarę możliwości zostać wyznaczony jako obrońca w trybie art. 301 § 5 kpk, gdyż sprzyjać to będzie zapewnieniu ciągłości, a w konsekwencji również efektywności obrony”.

Jednocześnie, w przypadku gdy osoba pozbawiona wolności złoży wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu na podstawie art. 78 kpk, funkcjonariusz Policji niezwłocznie będzie go wraz z niezbędnymi dokumentami przesyłał do właściwego sądu (w tym za pośrednictwem telefaksu lub poczty elektronicznej z uwagi na wystąpienie okoliczności wskazujących na konieczność natychmiastowego podjęcia obrony) w celu rozstrzygnięcia tej kwestii w zwykłym trybie (projektowany art. 81a § 1a kpk zaleca, by w miarę możliwości prezes sądu lub referendarz sądowy wyznaczali jako obrońcę z urzędu adwokata lub radcę prawnego, który został wyznaczony w trybie określonym w art. 301 § 5 lub 6).

Obrońca „tymczasowy” wyznaczony w trybie art. 301 § 5 kpk będzie uprawniony podejmować czynności jedynie do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia przez sąd w przedmiocie wniosku podejrzanego o wyznaczenie obrońcy z urzędu na podstawie art. 78 kpk (projektowany art. 84 § 2a kpk). Jak wskazuje się w uzasadnieniu projektu ustawy cyt.: „adwokat lub radca prawny będący obrońcą tymczasowym powinien zostać w miarę możliwości wyznaczony jako obrońca z urzędu, aby w ten sposób zapewnić ciągłość pomocy obrońcy (projektowany art. 81a § 1a kpk)”.

W kontekście powyższego należy zauważyć, że:

• jeżeli zatrzymanie osoby nie będzie przechodzić w przesłuchanie związane z przedstawieniem zarzutów, a kończyć się np. po kilku godzinach zwolnieniem, to takiej osobie przysługuje pakiet gwarancyjny związany z jej zatrzymaniem, łącznie z prawem do obrońcy i prawem do złożenia „oświadczeń” i pouczeniem, o jakim mowa w art. 244 § 5 kpk (rozporządzenie MS określające wzór pouczenia zatrzymanego);

• w przypadku przystąpienia do przesłuchania osoby zatrzymanej w związku z zarzutami, konieczne będzie zapewnienie jej również dostępu do pełnej pomocy prawnej z urzędu.

Wprowadzenie nowych zasad wyznaczania obrońcy z urzędu w związku z przesłuchaniem w charakterze podejrzanego skutkowało potrzebą zsynchronizowania nowej regulacji z przepisami o obronie obligatoryjnej.

W przypadku, gdy już przed pierwszym przesłuchaniem w charakterze podejrzanego zaistnieje jedna z sytuacji, o których mowa art. 79 § 1 kpk, będzie konieczne wyznaczenie obrońcy z urzędu w trybie określonym w nowym przepisie art. 301 § 5 kpk (proponowany art. 301 § 6 kpk stanowiący, że przepis art. 301 § 5 kpk stosuje się odpowiednio przed przesłuchaniem podejrzanego, o którym mowa w art. 79 § 1, który nie ustanowił obrońcy, a wyznaczenie obrońcy z urzędu w trybie określonym w art. 81 § 1 nie jest możliwe przed przystąpieniem do tego przesłuchania). 

Przedstawienie zarzutów

Nowela dokonuje zmian w czynności przedstawienia zarzutów. Przepis art. 213 § 1 kpk otrzyma brzmienie:

„§ 1. Jeżeli dane istniejące w chwili wszczęcia śledztwa lub zebrane w jego toku uzasadniają dostatecznie podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba, sporządza się postanowienie o przedstawieniu zarzutów, ogłasza je niezwłocznie podejrzanemu i przesłuchuje się go, chyba że ogłoszenie postanowienia lub przesłuchanie podejrzanego nie jest możliwe z przyczyn leżących po stronie podejrzanego, w szczególności z powodu jego ukrywania się lub nieobecności w kraju, a także gdy przesłuchanie podejrzanego nie jest możliwe ze względu na upływ terminu zatrzymania przewidzianego w art. 248 § 1, jeżeli prokurator kieruje do sądu wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania”.

Jednocześnie zostanie uchylony obowiązujący od 28 września 2023 r., wprowadzony ustawą z 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1860) przepis art. 313 § 1a kpk8 stanowiący, że „Od ogłoszenia postanowienia i przesłuchania podejrzanego, o których mowa w § 1, można odstąpić, jeżeli nie jest możliwe ich przeprowadzenie ze względu na stan zdrowia podejrzanego albo stan nietrzeźwości lub odurzenia, w jakim znajduje się podejrzany, a zachodzi potrzeba niezwłocznego zastosowania środka zapobiegawczego. W takim wypadku należy ogłosić postanowienie o przedstawieniu zarzutów i przesłuchać podejrzanego w terminie 7 dni od ustania okoliczności uniemożliwiającej wykonanie tych czynności”.

Jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy nowelizującej, zmiana w art. 313 § 1 kpk ma charakter porządkujący i pozwala na pełne i spójne osiągnięcie celów zakładanych przez dyrektywy obrończe. Należy bowiem pamiętać, że w nowym stanie prawnym samo sporządzenie postanowienia o przedstawieniu zarzutów (bez ogłoszenia i przesłuchania) jako czynność procesowa ukierunkowana na ściganie (jeżeli wcześniej nie miała miejsca inna taka czynność, np. zatrzymanie) będzie ustanawiała podejrzanego.

Projektowany przepis poszerza katalog sytuacji, w których będzie dopuszczalne odstąpienie od „niezwłocznego” ogłoszenia zarzutów podejrzanemu lub jego przesłuchania. Będzie bowiem ono możliwe również w sytuacji, „gdy przesłuchanie podejrzanego nie jest możliwe ze względu na upływ terminu zatrzymania przewidzianego w art. 248 § 1, jeżeli prokurator kieruje do sądu wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania”.

Oznacza to, że w sytuacji, gdy prokurator nie będzie dysponował wystarczającym czasem na przesłuchanie podejrzanego (zwłaszcza z uwagi na konieczność zapewnienia mu dostępu do obrońcy), będzie mógł ograniczyć czynność do ogłoszenia zarzutów i wystąpić do sądu z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie podejrzanego. Wówczas podejrzany zostanie przesłuchany dopiero przed sądem. Takie rozwiązanie nie będzie miało negatywnego wpływu na możliwość wykonywania praw przez podejrzanego, gdyż uzyskanie tego statusu nie będzie uzależnione od ogłoszenia postanowienia. Taki podejrzany nie zostanie także pozbawiony prawa do bycia przesłuchanym z udziałem obrońcy, bowiem unormowania przewidziane w projektowanym art. 301 § 2 i 3 kpk będą miały w tej sytuacji zastosowanie, a obrońca może wziąć udział w posiedzeniu aresztowym (art. 249 § 3 kpk).

Nowela dokonuje porządkujących zmian w art. 325g kpk determinowanych zmianą definicji podejrzanego w art. 71 § 1 kpk. Należy bowiem mieć na uwadze, że jej skutkiem jest to, że przesłuchanie, o którym mowa w § 2 art. 325g kpk, będzie się odnosić już do podejrzanego, gdyż będzie ono poprzedzone albo zatrzymaniem tej osoby, albo jej wezwaniem do stawienia się na przesłuchanie w charakterze podejrzanego. W obu sytuacjach w momencie przystąpienia do przesłuchania osoba ta będzie już podejrzanym, co czyni zbędnym zdanie drugie aktualnie obowiązującego art 325g § 2 kpk. Ponadto zostanie skreślony art. 325g § 3 kpk, z uwagi na to, że kwestie dotyczące zapewnienia pomocy obrońcy w związku z przesłuchaniem lub okazaniem szczegółowo ureguluje art. 301 kpk, który na mocy art. 325a § 2 kpk będzie miał odpowiednie zastosowanie w dochodzeniu.

Co istotne, w art. 313 k.p.k. będzie dodany § 5 w brzmieniu: „§ 5. Za wszczęcie postępowania przeciwko osobie uważa się wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów albo postawienie osobie zarzutu bez wydania takiego postanowienia w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego”.

Dodanie art. 313 § 5 kpk ma na celu zdefiniowanie momentu, w którym następuje wszczęcie postępowania karnego przeciwko osobie. Oznacza to, że zostanie utrzymana zasada, iż przejście postępowania przygotowawczego do fazy in personam nastąpi w momencie przedstawienia zarzutów. Wprowadzono również odpowiednie zmiany w art. 327 § 19 i 2 oraz art. 328 § 1 kpk (tylko przedstawienie zarzutów skutkować będzie zaktualizowaniem się zakazu ne bis in idem10, jak jest to obecnie). Oznacza to, że zostają utrzymane aktualnie obowiązujące reguły dotyczące konsekwencji przedstawienia zarzutów dla statusu zawodowego niektórych osób (np. funkcjonariuszy Policji).

Gwarancje procesowe dzieci będących podejrzanymi (dyrektywa 2016/800/UE)11

Nowela wprowadza zmiany w korzystaniu z pomocy obrońcy przez podejrzanych, którzy nie ukończyli 18 lat. Proponowane art. 249 § 3b i art. 301a kpk wprowadzają zasadę, że obowiązkowy jest udział obrońcy w przesłuchaniu podejrzanego, który nie ukończył 18 lat (zarówno, gdy jest to przesłuchanie dokonywane przez funkcjonariusza Policji prowadzącego postępowania przygotowawczego, jak i przez sąd w związku z rozpoznawaniem wniosku o zastosowanie tymczasowego aresztowania wobec takiego podejrzanego), oraz w jego okazaniu. W konsekwencji do kwestii udziału obrońcy w przesłuchaniu takiego podejrzanego przez organ postępowania przygotowawczego stosuje się odpowiednio wskazane unormowania zawarte w art. 301 kpk, z wyjątkiem przepisów, które w tej sytuacji nie mogą mieć zastosowania z uwagi na obowiązkowy charakter udziału obrońcy w czynności. Dotyczy to również przepisów odnoszących się do zrzeczenia się prawa do obecności obrońcy podczas przesłuchania, bowiem z uwagi na wiek podejrzanego trudno zakładać, aby mógł on skutecznie z tego prawa zrezygnować.

Zawarte w proponowanym art. 301a kpk odesłanie do stosowania art. 301 § 6 kpk oznacza, że przed przesłuchaniem podejrzanego, który nie ukończył 18 lat, będzie konieczne wyznaczenie mu „tymczasowego” obrońcy z urzędu, jeżeli nie korzysta on już z obrońcy z wyboru, natomiast w proponowanym art. 79 § 3a kpk przewiduje się, że obrona obligatoryjna w sytuacji, o której mowa w art. 79 § 1 pkt 1 kpk, trwa do momentu prawomocnego zakończenia postępowania, chyba że sąd orzeknie, że udział obrońcy po ukończeniu przez oskarżonego 21 lat nie jest obowiązkowy.

Ponadto w art. 147 § 2a kpk uzupełniono katalog sytuacji, w których jest obligatoryjne utrwalenie przesłuchania osoby za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk o przesłuchanie podejrzanego, który nie ukończył 18 lat (wdrożenie art. 9 ust. 1 dyrektywy 2016/800/UE.). Art. 147 § 2a kpk otrzyma więc brzmienie: „§ 2a. Przesłuchanie w trybie określonym w art. 185a–185c oraz art. 185e oraz przesłuchanie podejrzanego, który nie ukończył 18 lat, utrwala się za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk”.

I na koniec o zmianie w art. 171 kpk, polegającej na dodaniu zakazu dowodowego w § 7a, mającego mieć brzmienie: 
„§ 7a. Wyjaśnienia uzyskane z naruszeniem art. 301 § 1–9 lub art. 301a nie mogą stanowić dowodu, chyba że oskarżony o to wnosi”.

Oznacza to, że dowodowe wykorzystanie protokołów z wyjaśnieniami, zarówno tych uzyskanych z naruszeniem art. 301 § 1–8 kpk, jak i złożonych w czasie, kiedy wobec podejrzanego były stosowane ograniczenia swobody kontaktów z obrońcą, będzie dopuszczalne jedynie wówczas, gdy podejrzany o to wniesie. Wyjaśnienia uzyskane z naruszeniem określonych w art. 301 kpk gwarancji prawa podejrzanego do pomocy obrońcy nie będą mogły zostać wykorzystane (zarówno w zakresie dowodzenia winy, jak i co do innych decyzji procesowych, np. o stosowaniu środków zapobiegawczych) w sytuacji, gdyby było to niekorzystne dla podejrzanego.

Przyjęte przez Sejm RP regulacje będą się wiązać z koniecznością wielu zmian w sferze organizacyjnej postępowania przygotowawczego i z całą pewnością będą oddziaływać na sposób działania Policji jako organu procesowego. Aktualnie już są podejmowane przedsięwzięcia niezbędne do ich wdrożenia, w szczególności są przygotowywane zmiany w wewnętrznych aktach prawnych Policji odnoszących się do czynności dochodzeniowo-śledczych.

Biorąc pod uwagę, że ustawa ma wejść w życie po upływie trzech miesięcy od dnia ogłoszenia, można zakładać, że będzie to dzień 1 lipca 2026 r. 

insp. w st. spocz. Roman Wojtuszek

główny specjalista Wydziału Dochodzeniowo-Śledczego Biura Kryminalnego KGP

¹ Por. S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2018, s. 335–380.

² M.R. Jasińska, Prawo do obrony u progu procesu karnego. Rozważania o statusie osoby podejrzanej w polskim prawie karnym procesowym – ujęcie historyczne od 1928 roku, „Miscellanea Historico-Iuridica” 2025, t. 24(2), s. 735 i przywołana tam literatura.

³ https://orka.sejm.gov.pl/opinie10.nsf/nazwa/410_u3/$file/410_u3.pdf [dostęp: 9.02.2026 r.].

⁴ § 2. Tłumacza należy wezwać do czynności z udziałem oskarżonego, o którym mowa w § 1. Na wniosek oskarżonego lub jego obrońcy tłumacza należy wezwać również w celu porozumienia się oskarżonego z obrońcą w związku z czynnością, do udziału w której oskarżony jest uprawniony, wniesieniem środka zaskarżenia lub wniosku dotyczącego toku postępowania.

⁵ Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności.

⁶ § 8. W wyjątkowych wypadkach, jeżeli jest to konieczne ze względu na ochronę bezpieczeństwa narodowego, zapobiegnięcie zagrożeniu dla życia, zdrowia lub wolności osoby lub ze względu na ważny interes śledztwa lub dochodzenia, można niezwłocznie przystąpić do pierwszego przesłuchania podejrzanego, nawet jeżeli oświadczy, że chce skorzystać z pomocy obrońcy. W protokole przesłuchania umieszcza się informację o przyczynach odmowy umożliwienia kontaktu z obrońcą.

⁷ § 1a. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio, jeżeli oskarżony żąda wyznaczenia obrońcy z urzędu w celu dokonania określonej czynności procesowej.

⁸ Określany symbolicznie jako „lex Giertych” https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/lex-giertych-a-ryzyko-naduzywania-srodkow-zapobiegawczych-w-postepowaniu-karnym,523481.html [dostęp: 9.02.2026 r.]

⁹ Art. 327 § 1 otrzymują brzmienie: „§ 1. Umorzone postępowanie przygotowawcze może być w każdym czasie podjęte na nowo na mocy postanowienia prokuratora, jeżeli nie będzie się toczyć przeciw osobie, wobec której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo której postawiono zarzut bez wydania takiego postanowienia w związku z przystąpieniem 
do przesłuchania w charakterze podejrzanego. Przepis ten stosuje się odpowiednio w sprawie, w której odmówiono wszczęcia śledztwa lub dochodzenia.

¹⁰ Dosłownie termin można przetłumaczyć jako „nie dwa razy w tej samej (sprawie)”, w terminologii prawniczej oznacza to zasadę, wedle której nie można orzekać dwa razy w tej samej sprawie.

¹¹ Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 z 11 maja 2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym.

¹² Art. 301a. Udział obrońcy w przesłuchaniu podejrzanego, który nie ukończył 18 lat, jest obowiązkowy. Przepis art. 301 § 6 stosuje się. Przepisy art. 301 § 3 zdanie trzecie, § 8, § 9 zdanie drugie i § 11 stosuje się odpowiednio.