Takimi słowami przywitała uczestników kompleksowych międzyresortowych ćwiczeń HAZ-TRACK-26 Dyrektor Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego Policji insp. Iwona Marciniak-Krawczyk. Odbyły się one w dniach 14–17 września br. na poligonie Jednostki Wojskowej Grom oraz na terenie Akademii Sztuki Wojennej i były sprawdzianem współdziałania służb w sytuacji wystąpienia katastrofy o charakterze masowym, ze szczególnym uwzględnieniem zdarzeń kolejowych.

Celem ćwiczeń była weryfikacja i doskonalenie interoperacyjności służb odpowiedzialnych za działania ratownicze, rozpoznanie zagrożeń CBRN, czynności dochodzeniowo-śledcze oraz identyfikację ofiar. Scenariusz zakładał katastrofę kolejową, wyciek substancji niebezpiecznej, śmierć wielu osób oraz znaczną fragmentację szczątków ludzkich. Wiodącym wątkiem ćwiczeń było przeprowadzenie procesu identyfikacji ofiar katastrof zgodnie z procedurą DVI (Disaster Victim Identification) według wytycznych Interpolu.

Organizatorem przedsięwzięcia było Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Policji, którego dyrektor insp. Iwona Marciniak-Krawczyk pełni funkcję szefa polskiego Zespołu DVI. W ćwiczeniach uczestniczyli przedstawiciele Policji (w tym eksperci polskiego, czeskiego i słowackiego Zespołu DVI), Prokuratury Krajowej, Żandarmerii Wojskowej, Straży Granicznej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Państwowej Straży Pożarnej. Obecni byli również pracownicy zakładów medycyny sądowej, Państwowej Komisji Badania Wypadków Kolejowych oraz PKP Polskich Linii Kolejowych S.A. W rolę pozorantów wcielili się słuchacze Centrum Szkolenia Policji w Legionowie i studenci Akademii Sztuki Wojennej.

Teoria przed praktyką

Ćwiczenia kompleksowe HAZ-TRACK-26 rozpoczęły się od części teoretycznej. Prelekcje dotyczyły m.in. historii DVI w Polsce, roli medyka sądowego podczas katastrofy masowej, czynności Państwowej Komisji Badania Wypadków Kolejowych na miejscu zdarzenia oraz psychologicznych aspektów kontaktu z bliskimi ofiar, z uwzględnieniem standardów DVI.

Wprowadzenie do części praktycznej przedstawiła kom. Joanna Długajczyk, zastępca kierownika Zespołu DVI. W programie nie zabrakło pytań, dyskusji oraz omówienia wniosków ze szkolenia „Crash-Grom-24”, przeprowadzonego dwa lata wcześniej. Część teoretyczna przybliżyła zadania Zespołu DVI na miejscu zdarzenia masowego, zasady bezpieczeństwa i stosowania środków ochrony indywidualnej, problematykę skażenia, a także praktyczne aspekty oględzin sektorowych i identyfikacji ofiar.

Realne wyzwania, profesjonalne ćwiczenia

Najważniejsze było jednak praktyczne sprawdzenie procedur identyfikacyjnych zgodnie z rekomendacjami Interpolu, ponieważ spójność standardów operacyjnych pozostaje jednym z kluczowych warunków skutecznego prowadzenia procesu DVI. Pełne dwa dni szkolenia przeznaczono na trening w warunkach terenowych, oparty na scenariuszu odzwierciedlającym realne wyzwania.

Zakładał on sześć epizodów, w których doszło do zderzenia cysterny przewożącej amoniak z pociągiem osobowym. W następstwie wypadku skład wykoleił się, a z rozszczelnionej cysterny wyciekła niebezpieczna substancja. Część pasażerów zginęła, inni zostali ranni lub uwięzieni w uszkodzonych wagonach. Taki przebieg ćwiczeń pozwolił na jednoczesne przećwiczenie reakcji na katastrofę komunikacyjną, zagrożenie chemiczne oraz zdarzenie z dużą liczbą ofiar.

Na miejscu zdarzenia kolejne służby podejmowały działania zgodnie ze swoimi kompetencjami i pod nadzorem prokuratorów. Utworzono sztab kryzysowy z polowym centrum dowodzenia. Funkcjonariusze Sekcji CBRN SPKP „BOA” prowadzili działania związane z rozpoznaniem czynników chemicznych, biologicznych, radiologicznych i nuklearnych, a ratownicy chemiczni Państwowej Straży Pożarnej pobrali próbki substancji w celu ich identyfikacji i przeprowadzili dekontaminację osób znajdujących się w strefie zagrożenia. Wyznaczono strefy bezpieczeństwa, sektory i drogi dojścia, wykonano obrazowanie miejsca zdarzenia w technologii 3D oraz z wykorzystaniem bezzałogowych statków powietrznych, a następnie rozpoczęto oględziny sektorowe. Zabezpieczone zwłoki i szczątki przekazywano do utworzonego tymczasowego prosektorium, gdzie realizowano fazę post mortem wg procedur DVI. Równolegle na terenie Akademii Sztuki Wojennej podzespoły ante mortem pozyskiwały od bliskich ofiar informacje przyżyciowe. Dokumentacja AM i PM trafiła następnie do Komisji ds. Identyfikacji, która analizowała i porównywała dane, zamykając pełny cykl DVI obejmujący cztery podstawowe etapy:

1. Działania na miejscu zdarzenia (scene).
2. Gromadzenie danych pośmiertnych (post mortem – PM).
3. Gromadzenie danych przyżyciowych (ante mortem – AM).
4. Analizę i porównanie danych identyfikacyjnych (reconciliation – ID).

Po zakończeniu ćwiczeń członkowie Komórki Zarządzającej DVI przeprowadzili także piąty etap procedury, dodany przez Interpol w 2023 r. – Przegląd Działań i Czynności Przygotowawczych (Review of Actions and Preparation). Pozwolił on przeanalizować wykonane zadania, wskazać obszary wymagające usprawnienia i sformułować wnioski przydatne podczas przyszłych działań DVI.

Ćwiczenia zgrywające HAZ-TRACK-26 zakładały rozbudowany scenariusz katastrofy kolejowej połączonej z niebezpieczeństwem skażenia środowiska toksyczną substancją. Katastrofa kolejowa może jednak wystąpić także bez zagrożenia czynnikiem CBRN. Niezależnie od przyczyny rozmiar jej skutków – liczba osób poszkodowanych i ofiar śmiertelnych oraz stan szczątków ludzkich – pozostaje dużym wyzwaniem dla służb. Takie wieloaspektowe ćwiczenia terenowe pokazują, jak ważna jest ścisła współpraca specjalistów wielu dziedzin, kiedy liczą się czas, wiedza i skrupulatność, zwłaszcza gdy na niebudzące wątpliwości informacje czekają rodziny ofiar.

Profesjonalizm w działaniu służb oraz empatia wobec bliskich ofiar odgrywają najważniejszą rolę podczas pracy przy następstwach katastrof masowych. Jednak w tej edycji ćwiczeń kompleksowych podjęto w sposób szczególny ważny problem, jakim jest stan psychiczny osób pracujących na miejscu takiego zdarzenia. Element ten często jest pomijany podczas szkoleń i dyskusji lub traktowany po macoszemu. Tym razem omówiono szeroko ten temat w części teoretycznej, przybliżając metody i sposoby prowadzania rozmów z osobami znajdującymi się w sytuacji traumatycznej, jaką niewątpliwie jest śmierć kogoś bliskiego. Ponadto w trakcie warsztatów terenowych zainscenizowano atak paniki jednego z członków zespołu oględzinowego. W podsumowaniu szkolenia uczulono uczestników, aby obserwowali siebie nawzajem, ponieważ stan emocjonalny członków zespołu może wpływać na jakość przeprowadzanych czynności, a tym samym na wynik śledztwa.

DVI w Polsce

Identyfikacja ofiar katastrof pozostaje często poza głównym nurtem relacji z miejsc tragedii, ma jednak fundamentalne znaczenie dla rodzin zmarłych i całych społeczności. Wyspecjalizowane zespoły DVI działają pod egidą Interpolu, opierając swoją pracę na ściśle określonych standardach międzynarodowych.

W strukturach polskiej Policji funkcjonuje Zespół DVI, skupiający specjalistów przygotowanych do oględzin miejsc katastrof masowych, zabezpieczania materiału identyfikacyjnego oraz porównywania danych pośmiertnych (PM) i przyżyciowych (AM). Głównym celem ich działań jest możliwie szybka, rzetelna i niebudząca wątpliwości identyfikacja ofiar.

Polski zespół DVI został powołany w 2019 r. Jego Komórka Zarządzająca została usytuowana w Komendzie Głównej Policji, natomiast funkcję kierowniczą powierzono Centralnemu Laboratorium Kryminalistycznemu Policji.

W garnizonach wojewódzkich i stołecznym funkcjonują poszczególne Komórki Regionalne Zespołu DVI:

• Komórka Regionalna I Zespołu DVI – przy KWP w Katowicach,
• Komórka Regionalna II Zespołu DVI – przy KWP w Szczecinie,
• Komórka Regionalna III Zespołu DVI – przy KWP w Białymstoku,
• Komórka Regionalna IV Zespołu DVI – przy KWP w Lublinie,
• Komórka Regionalna V Zespołu DVI – przy KSP,
• Komórka Regionalna VI Zespołu DVI – przy KWP we Wrocławiu.

Polskie Zespoły DVI uczestniczą w cyklicznych szkoleniach (także międzynarodowych) obejmujących wszystkie fazy procesu DVI: oględziny miejsca zdarzenia, zabezpieczanie i dokumentacja danych pośmiertnych oraz przyżyciowych ofiar, zabezpieczanie materiału referencyjnego do kryminalistycznych badań porównawczych oraz analiza i łączenie uzyskanych danych.

Działania polskiego Zespołu DVI są prowadzone według standardów międzynarodowych opisanych w „Przewodniku po identyfikacji ofiar katastrof”. Dokument obowiązuje od 1984 r. i jest aktualizowany co pięć lat; jego najnowsza edycja ukazała się w 2023 r. Przewodnik przedstawia najlepsze praktyki, protokoły i procedury zapewniające rzetelność i etykę procesu identyfikacji, a także uwzględnia opiekę nad rodzinami ofiar, wsparcie psychologiczne członków zespołów, zgodność z międzynarodowymi wytycznymi oraz wymianę informacji między państwami.

Interoperacyjność na najwyższym poziomie

Ostatni dzień ćwiczeń przeznaczono na analizę dokumentacji i podsumowanie przedsięwzięcia z udziałem wszystkich współpracujących służb i podmiotów. Omówiono efekty pracy zespołów oraz spostrzeżenia, które posłużą dalszemu doskonaleniu procedur. HAZ-TRACK-26 potwierdził gotowość Zespołu DVI do prowadzenia działań identyfikacyjnych w wymagających warunkach oraz znaczenie sprawnej współpracy służb, które na co dzień realizują odrębne zadania.

Joanna Długajczyk CLKP

Aldona Bandzul