Jak wynika z art. 56 ust. 1 ustawy z 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (Dz. U. z 2025 r. poz. 825, z późn. zm.) kwalifikacja wojskowa ma na celu wprowadzenie danych do ewidencji wojskowej oraz określenie zdolności do pełnienia służby wojskowej przez obywateli Rzeczypospolitej Polskiej.

ZAKRES KWALIFIKACJI

Do kwalifikacji wojskowej są obowiązani stawić się, w określonym terminie i miejscu, mężczyźni, którzy w danym roku kalendarzowym kończą 19 lat. Osoby podlegające stawieniu się do kwalifikacji wojskowej, które nie dopełniły tego obowiązku w określonym terminie i miejscu, są obowiązane to uczynić niezwłocznie po ustaniu przeszkody. Natomiast osoby, wobec których kwalifikacja wojskowa nie została przeprowadzona w roku kalendarzowym, w którym ukończyły 19 rok życia, podlegają obowiązkowi stawienia się do kwalifikacji wojskowej przeprowadzanej w następnym roku kalendarzowym. Obowiązek poddania się kwalifikacji wojskowej trwa do końca roku kalendarzowego, w którym osoba objęta tym obowiązkiem kończy 60 lat. Jednocześnie do stawienia się do kwalifikacji wojskowej w przypadku, o którym mowa w ust. 1, wzywa wójt (burmistrz, prezydent miasta), zapewniając planowe stawiennictwo osób do tej kwalifikacji.

Z art. 62 ust. 2 ustawy o obronie Ojczyzny wynika, iż w ramach określenia zdolności do służby wojskowej osoby stawiające się do kwalifikacji wojskowej poddaje się obowiązkowym badaniom lekarskim oraz psychologicznym, a także, stosownie do potrzeb i według decyzji przewodniczącego komisji lekarskiej, badaniom specjalistycznym oraz obserwacji szpitalnej. Ponadto właściwość miejscową organów kwalifikacji wojskowej ustala się według przepisów art. 21 § 1 pkt 3 i § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

ZADANIA POLICJI

Zadania te w zakresie kwalifikacji wojskowej wyznacza art. 59 ust. 8 ustawy o obronie Ojczyzny, który stanowi, że w przypadku niestawienia się do kwalifikacji wojskowej bez uzasadnionej przyczyny właściwy wójt (burmistrz, prezydent miasta) z urzędu albo na wniosek przewodniczącego powiatowej komisji lekarskiej lub szefa wojskowego centrum rekrutacji nakłada na osobę podlegającą kwalifikacji wojskowej grzywnę w celu przymuszenia albo zarządza przymusowe doprowadzenie przez Policję do kwalifikacji wojskowej w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Czytelnik zwrócił uwagę na fakt, iż „każdy organ uprawniony do wezwania (…) «tworzy» różnego rodzaju dokumenty, od zarządzenia, które jest zbiorówką po postanowienia, które nie zawierają stosowanych pouczeń (...)”. Zatem wykonanie przymusowego doprowadzenia na kwalifikację wojskową w tym do właściwej komisji lekarskiej następuje w oparciu o przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Jak bowiem wynika z art. 2 § 1 pkt 10 ww. ustawy egzekucji administracyjnej podlegają obowiązki o charakterze niepieniężnym pozostające we właściwości organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego lub przekazane do egzekucji administracyjnej na podstawie przepisu szczególnego.

Z art. 20 § 1 pkt 2 tej ustawy wynika, że organem egzekucyjnym w zakresie egzekucji administracyjnej obowiązków o charakterze niepieniężnym jest właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego w zakresie zadań własnych, zadań zleconych i zadań z zakresu administracji rządowej oraz obowiązków wynikających z decyzji i postanowień z zakresu administracji publicznej wydawanych przez samorządowe jednostki organizacyjne. Jednocześnie z § 2 wynika, że w przypadkach określonych szczególnymi przepisami jako organ egzekucyjny w zakresie egzekucji administracyjnej obowiązków o charakterze niepieniężnym działa każdy organ Policji (…). Jak zatem rozumieć użyte przez ustawodawcę sformułowanie „zarządza przymusowe doprowadzenie przez Policję” w odniesieniu do organów samorządu terytorialnego?

W wielu przypadkach właściwe organy – wójt/burmistrz/prezydent miasta wydają zarządzenia w sprawie przymusowego doprowadzenia osób podlegających kwalifikacji wojskowej, których wykonanie powyższego obowiązku powierzają organom Policji. Jako podstawę prawną takiego działania (wydania zarządzenia) wskazuje się art. 20 lub art. 1a pkt 12 lit. b tiret piąte ustawy o egzekucji (…). Natomiast część organów administracji takiego zarządzenia nie wydaje. Bez względu jednak na to, czy dochodzi do wydania formalnego zarządzenia czy nie, to organ samorządu jest uprawniony do uruchomienia procedury doprowadzenia przez Policję.

PRZYMUS BEZPOŚREDNI

Zasadniczą kwestią jest wobec tego ustalenie w jakim charakterze działają organy Policji. Jednakże nim uzyskamy odpowiedź na to pytanie, należy wskazać, iż zgodnie z ustawą o postępowaniu egzekucyjnym w administracji egzekucja obowiązków o charakterze niepieniężnym polega na nałożeniu grzywny w celu przymuszenia, wykonaniu zastępczym, odebraniu rzeczy ruchomej, odebraniu nieruchomości oraz opróżnieniu lokalu i innych pomieszczeń, a także zastosowaniu przymusu bezpośredniego. Przy czym ustawa w art. 148 § 1 zawiera legalną definicję przymusu bezpośredniego. Przepis ten stanowi, iż przymus bezpośredni polega na doprowadzeniu do wykonania obowiązku podlegającego egzekucji drogą zagrożenia zastosowania lub drogą zastosowania bezpośrednio skutecznych środków, nie wyłączając siły fizycznej, w celu usunięcia oporu zobowiązanego i oporu innych osób, które stoją na przeszkodzie wykonaniu obowiązku. W szczególności przymus bezpośredni stosuje się w celu doprowadzenia do wykonania przez zobowiązanego opuszczenia nieruchomości, lokalu (pomieszczenia), wydania rzeczy, zaniechania czynności lub nieprzeszkadzania innej osobie w wykonywaniu jej praw, a także w przypadkach, gdy ze względu na charakter obowiązku stosowanie innych środków egzekucyjnych nie jest możliwe (§ 2).

W celu przeprowadzenia egzekucji przez zastosowanie przymusu bezpośredniego organ egzekucyjny wyznacza egzekutora. Egzekutorem jest pracownik organu egzekucyjnego (lub pracownik obsługujący organ egzekucyjny), który został uprawniony do dokonywania czynności egzekucyjnych. Jak wskazałam powyżej organem egzekucyjnym obowiązku o charakterze niepieniężnym może być zarazem organ samorządu terytorialnego, jak i Policja. Czy zatem art. 59 ust. 8 ustawy o obronie Ojczyzny wyznacza jako organ egzekucyjny wójta/burmistrza/prezydenta miasta czy też organ Policji? Jak rozumieć pojęcie „zarządza”? I wreszcie skąd rozbieżności w praktyce organów?

Odpowiedzią na ostatnie pytanie może być treść art. 117 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, który stanowi, że organy określone w art. 20 § 2, a zatem organy Policji, w granicach swojej właściwości do nakładania obowiązków o charakterze niepieniężnym, mogą stosować środki egzekucyjne wskazane w art. 1a pkt 12 lit. b tiret drugie, trzecie i piąte – czyli przymus bezpośredni – również w celu wyegzekwowania wydanych bezpośrednio ustnych poleceń, bez potrzeby wystawienia tytułu wykonawczego i doręczenia zobowiązanemu postanowienia o zastosowaniu środka egzekucyjnego, jeżeli zwłoka w wykonaniu obowiązku groziłaby niebezpieczeństwem dla życia lub zdrowia ludzkiego albo ciężkimi szkodami dla gospodarstwa narodowego lub jeżeli wymaga tego szczególny interes społeczny.

ORGAN EGZEKUCYJNY

W świetle powyższego przepisu jeśli organem egzekucyjnym w sprawie przymusowego doprowadzenia do kwalifikacji wojskowej/komisji lekarskiej będą organy Policji (każdy organ Policji) to wówczas nie ma potrzeby ani wystawiania tytułu wykonawczego ani doręczania postanowienia o zastosowaniu środka egzekucyjnego w postaci przymusu bezpośredniego. Ustawodawca wyraźnie jednak odróżnił te dwie czynności: wystawienie tytułu oraz doręczenie zobowiązanemu postanowienia. Można z tego wnioskować, że postanowienie jako takie jest wydawane, ale nie jest doręczane zobowiązanemu. Taki model zakładałby, że wójt/burmistrz/prezydent miasta reprezentuje prawa wierzyciela, zaś zarządzenie o przymusowym doprowadzeniu spełnia rolę swego rodzaju wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego lub też swoistego tytułu wykonawczego. Trzeba bowiem pamiętać, że tylko te organy posiadają dane osób, wobec których ma zostać zastosowane przymusowe doprowadzenie. Użycie formuły zarządzenia wydaje się powiązane z treścią art. 59 ust. 8 ustawy o obronie Ojczyzny.

Z punktu widzenia zasad komunikacji między sobą różnych organów państwa w celu wykonania ustaw jest to forma w pełni uzasadniona, a przy tym w pełni oddająca wolę ustawodawcy, który z jakiś przyczyn użył sformułowania „zarządza”, a nie „zleca” lub „zwraca się z pisemną prośbą”. Forma ta oznacza, iż mimo wszystko to organ samorządowy jest tu gospodarzem i to jego wola oraz wiedza uruchamia stosowne procedury. Muszę jednak zaznaczyć, iż spotkałam się też ze zdaniem przeciwnym, mianowicie, że wydanie zarządzenia nie znajduje uzasadnienia na gruncie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Jednakże, jak wskazałam, podstawą prawną takiego zarządzenia nie powinny być przepisy tej ustawy, lecz ustawy o obronie Ojczyzny.

W świetle ogólnych przepisów obowiązkiem organu egzekucyjnego jest wydanie postanowienia o zastosowaniu środka egzekucyjnego, o którym mowa w art. 148 ww. ustawy, a to przymusu bezpośredniego w celu doprowadzenia do wykonania egzekwowanego obowiązku stawienia się do kwalifikacji wojskowej. Postanowienie takie ma charakter związany, jako że prawo nie przewiduje innego środka w tej kwestii. Postanowienie to, mimo iż nie jest doręczane powinno zostać ogłoszone wraz z informacją o środku zaskarżenia (art. 150 § 2). Od postanowienia o zastosowaniu środka egzekucyjnego należy odróżnić postanowienie o wezwaniu zobowiązanego do wykonania obowiązku określonego w tytule wykonawczym. Czynność doręczenia jest wykonywana przez egzekutora, a zatem pracownika organu egzekucyjnego.

Jednakże, jak wskazano wyżej w postępowaniu egzekucyjnym uproszczonym nie wydaje się tytułów wykonawczych. W ocenie autorki zastosowanie w sprawie będzie więc miał art. 150 § 3 ustawy, według którego, jeżeli zwłoka w wykonaniu obowiązku może zagrozić zdrowiu lub życiu albo spowodować niemożność lub znaczne utrudnienie w dochodzeniu wykonania przez zobowiązanego obowiązku, a także w innych przypadkach określonych w odrębnych przepisach, może być niezwłocznie zastosowany przymus bezpośredni wykonania obowiązku wynikającego z przepisu prawa po ustnym wezwaniu organu egzekucyjnego bez uprzedniego upomnienia zobowiązanego oraz bez doręczenia mu odpisu tytułu wykonawczego i postanowienia o wezwaniu do wykonania obowiązku (§ 1). Przepis ten stanowił dopełnienie trybu wskazanego w art. 117 ustawy. W efekcie organy Policji, działając jako organy egzekucyjne nie mają obowiązku wydawania postanowień o zastosowaniu środka ani o wezwaniu do wykonania obowiązku. W to miejsce jedynie ustnie wzywają do wykonania obowiązku, a w przypadku braku dobrowolności mogą zastosować środek przymusu.

Na uwadze należy przy tym mieć, że zarówno działania Policji jako organu egzekucyjnego mogą być przedmiotem skargi w rozumieniu przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, dlatego ważne powinno być udokumentowanie podjętych czynności wraz ze wskazaniem przesłanek faktycznych zastosowanego środka. W przestrzeni publicznej funkcjonują też takie zarządzenia, w których właściwy organ samorządu określa Policję jako egzekutora. Wydaje się być to podejściem błędnym, bowiem egzekutorem może być jedynie skonkretyzowany pracownik organu egzekucyjnego, a skoro wydający zarządzenie sobie przypisuje pozycję organu egzekucyjnego, to ani właściwy komendant ani jakikolwiek policjant nie jest pracownikiem urzędu obsługującego wydającego zarządzenie.

mec. Magdalena Będziejewska-Michalska

radca prawny