Do nieetatowych grup antykonfliktowych należą policjanci posiadający odpowiednie predyspozycje i wyszkolenie do prowadzenia działań. Zespoły antykonfliktowe (ZAK), formułowane są spośród funkcjonariuszy nieetatowych grup i powoływane na czas trwających działań policyjnych. Można je spotkać podczas zabezpieczeń imprez masowych, zgromadzeń publicznych, protestów społecznych lub sytuacji kryzysowych – wszędzie tam, gdzie może dojść do eskalacji emocji, prób siłowej konfrontacji antagonistycznie nastawionych uczestników, niszczenia mienia czy zablokowania szlaków komunikacyjnych. Do zadań ZAK podczas sytuacji konfliktowej należy przede wszystkim: rozpoznanie uczestników zgromadzeń i charakteru ich uczestnictwa, pozyskiwanie informacji i przekazywanie ich dowodzącemu, kontakt ze zgromadzonymi i marginalizowanie roli osób dążących do konfrontacji, przekonywanie do dialogu, łagodzenie napięć, określenie akceptowalnych granic, oraz wyjaśnianie działań podjętych przez Policję.
ZAK występują tuż przed pododdziałami zwartymi – dosłownie i w przenośni. W sytuacji narastającego konfliktu prowadzą rozmowy bezpośrednio z jego stronami, dążąc do deeskalacji i unikania siłowych rozwiązań. Dlatego właśnie mówi się o nich policjanci dialogu. W myśl zasady „3xT”: troska, tolerancja, tłumienie – Policja ma się kojarzyć przede wszystkim z niesieniem pomocy i zapobieganiem przestępstwom mającym swoje źródło w agresji. Zapobieganie przez deeskalację napięć, ale ze świadomością konieczności bezwzględnego egzekwowania prawa.
Geneza powstania ZAK
Pomysł utworzenia grup antykonfliktowych w Europie zrodził się pod koniec ubiegłego wieku i został zainicjowany w niemieckiej policji, ale w późniejszym okresie z powodzeniem funkcjonował także w policji czeskiej. W kwietniu 2010 r., podczas międzynarodowych spotkań ekspertów do spraw bezpieczeństwa z krajów europejskich, po raz pierwszy w sposób systemowy omówiono doświadczenia związane z koncepcją „miękkiego podejścia” (low profile policing) do uczestników zgromadzeń, w których dochodziło do napięć. Przedstawiciele polskiej Policji, insp. Jakub Gorczyński (ówcześnie KWP w Poznaniu) i podkom. Jarosław Nogal (KSP), przygotowując się do ogromnego przedsięwzięcia, jakim było EURO 2012, dostrzegli potencjał w wykorzystaniu takich narzędzi prewencyjnych. 15 listopada 2011 r. na terenie podległym KWP Poznań przeprowadzono pierwsze działania pilotażowego zespołu antykonfliktowego w realnych warunkach operacyjnych.
Wobec wielu sukcesów poznańskiego ZAK podczas Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej w 2012 r. oraz dostrzeżenia ich potencjału, wielkopolska policja uregulowała zasady funkcjonowania tej formy działań decyzją nr 193/2013 Komendanta Wojewódzkiego Policji w Poznaniu. Natomiast od 2021 r., na podstawie zarządzenia nr 27 Komendanta Głównego Policji z 5 sierpnia 2021 r. w sprawie powołania, funkcjonowania grup i zespołów antykonfliktowych (Dz. Urz. KGP poz. 58), policjanci dialogu pełnią służbę w całej Polsce jako nieetatowe zasoby, skoordynowane na poziomie zarówno regionalnym (we wszystkich komendach wojewódzkich oraz Komendzie Stołecznej), jak i centralnym (KGP).
Dobór i szkolenie
Do służby w zespołach antykonfliktowych mogą przystąpić funkcjonariusze wszystkich pionów policji, z różnorodnym doświadczeniem służbowym. Najważniejsze są tu konkretne predyspozycje – zdolności interpersonalne i duża odporność na stres, wiedza z zakresu psychologii (w tym psychologii tłumu) i socjologii, znajomość podstaw prowadzenia mediacji oraz umiejętności współpracy ze środkami masowego przekazu. W niektórych sytuacjach kryzysowych przydaje się również znajomość języków obcych (międzynarodowe imprezy sportowe), wiedza o sytuacji politycznej i gospodarczej w kraju (protesty grup zawodowych lub społecznych, mniejszości narodowych) czy rozeznanie w sytuacji na świecie (np. wizyty VIP z krajów uczestniczących w konfliktach zbrojnych). Policjanci grup antykonfliktowych podlegają wyszkoleniu i cyklicznemu doskonaleniu zawodowemu, m.in. w zakresie praw człowieka i etyki zawodowej, działalności prasowo-informacyjnej, elementów psychologii społecznej, strategii komunikacyjnych i behawioralnych czy prenegocjacji policyjnych, co reguluje zarządzenie nr 8 Komendanta Głównego Policji z 15 lutego 2024 r. zmieniające zarządzenie w sprawie powołania, funkcjonowania grup i zespołów antykonfliktowych (Dz. Urz. KGP poz. 14).
15 lat dynamicznego rozwoju
15 lat temu policjant w niebieskiej kamizelce i w ubraniu cywilnym idący na czele pochodu był niecodziennym widokiem. Dziś jest to stały element policyjnych działań. Od momentu powstania ilość funkcjonariuszy nieetatowej grupy antykonfliktowej w Komendzie Stołecznej Policji zwiększyła się niemal dziesięciokrotnie. Faktem jest także coraz spokojniejszy przebieg imprez sportowych podwyższonego ryzyka czy dużych cyklicznych zgromadzeń publicznych. Stołeczny ZAK, podobnie jak zespoły antykonfliktowe KWP w Gdańsku, przyczyniły się także do zapewnienia bezpieczeństwa podczas sprawowania przez Polskę prezydencji w Radzie Unii Europejskiej. Na uwagę zasługują również działania na terenie podległym KWP w Rzeszowie w latach 2024–2025 w trakcie protestu przewoźników, gdzie kierowane były zespoły z całego kraju. Policjanci dialogu ze wszystkich jednostek w Polsce pojawiają się zawsze tam, gdzie istnieje potrzeba ostudzenia emocji i budowania porozumienia przez dialog. Kolejnych wyzwań dla obchodzących swój jubileusz zespołów antykonfliktowych z pewnością nie zabraknie.
Aldona Bandzul
zdj. KWP w Poznaniu