Druga – modyfikację pojęcia podejrzanego i przyznanie tego statusu w postępowaniu w następstwie zaistnienia dwóch przesłanek: pojawienia się uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa przez osobę oraz podjęcia czynności procesowej skierowanej na ściganie tej osoby.

W lutym 2017 r. w numerze 1431 miesięcznika „Policja 997” pisano o ówczesnych pracach związanych ze statusem osoby podejrzanej. Po wielu latach zapowiadane zmiany znalazły swój wyraz w aktualnie procedowanym w Sejmie RP rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 1600)².

Obowiązujący tryb ustanawiania podejrzanego w postępowaniu przygotowawczym, polegający na formalnym przedstawieniu zarzutów, do polskiego procesu karnego został wprowadzony dekretem z 21 grudnia 1955 r. o zmianie przepisów postępowania karnego (Dz. U. z 1955 r. poz. 309)³ – z mocą obowiązującą od dnia 1 marca 1956 r. Przed tą zmianą przepis art. 79 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 19 marca 1928 r. Kodeks postępowania karnego⁴ stanowił, że: „Ten, przeciwko komu toczy się dochodzenie, nazywa się podejrzanym, a ten, przeciw któremu wszczęto postępowanie sądowe – oskarżonym, a gdy kodeks niniejszy używa w znaczeniu ogólnem wyrazu oskarżony, odnośne przepisy mają zastosowanie także do podejrzanego”.

Rozwiązanie z 1955 r. w ciągu lat całkowicie straciło swój gwarancyjny charakter, głównie z uwagi na systematyczne poszerzanie przez ustawodawcę możliwości podejmowania czynności procesowych bezpośrednio wobec osoby podejrzanej, zanim doszło jeszcze do formalnego przedstawienia zarzutów. Jak wskazuje się w uzasadnieniu do rządowego projektu (w druku sejmowym nr 1600): „Nie odpowiada fundamentalnym zasadom współczesnego procesu karnego w demokratycznym państwie prawa sytuacja, kiedy o tym, czy i kiedy jednostka może realizować swoje prawo do obrony, decyduje organ państwa (prokurator, funkcjonariusz Policji), zwłaszcza w sytuacji, gdy bez przeszkód wobec takiej jednostki mogą być podejmowane działania ingerujące w jej prawa podstawowe oraz nakładane są już na nią obowiązki procesowe”. W związku z tym w procedowanej regulacji przyjęto, że przedstawienie zarzutów nie będzie już jedyną, ale jedną z czynności skutkujących ukonstytuowaniem podejrzanego w postępowaniu przygotowawczym.

Przedstawienie zarzutów będzie wywoływało ten skutek bowiem tylko w sytuacji, gdy wobec osoby, co do której istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa, nie podjęto wcześniej innej czynności nakierowanej na jej ściganie.

Prawo do obrony

Kierując się treścią art. 3 ust. 25 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności, dalej „dyrektywa 2013/48/UE”, należy wskazać, że w polskim procesie karnym prawo dostępu do obrońcy powinno przysługiwać następującym jego uczestnikom:

1) oskarżonemu (art. 71 § 2 kpk);

2) podejrzanemu w związku z przesłuchaniem w tym charakterze (art. 71 § 1 kpk, art. 301 kpk i art. 313 kpk), czynnością jego okazania (art. 74 § 2 pkt 1 kpk) oraz udziałem w konfrontacji i eksperymencie procesowym (art. 316 § 1 i 2 kpk, art. 317 kpk);

3) podejrzanemu, który został pozbawiony wolności w związku z zarzutem popełnienia przestępstwa, np. zatrzymany, tymczasowo aresztowany (art. 245 § 1 kpk, art. 249 § 5 kpk);

4) osobie podejrzanej, która została zatrzymana (art. 244 kpk, art. 247 kpk);

5) osobie podejrzanej w związku z czynnością jej okazania (art. 74 § 3 kpk w zw. z § 2 pkt 1 kpk).

Z kolei z art. 2 ust. 16 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/1919/UE z 26 października 2016 r. w sprawie pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym oraz dla osób, których dotyczy wniosek w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania, wynika, że na gruncie polskiego procesu karnego podejrzanemu, który zgodnie z dyrektywą 2013/48/UE ma prawo dostępu do adwokata (radcy prawnego) i jednocześnie został pozbawiony wolności, zachodzi przypadek obrony obligatoryjnej lub też ma prawo do wzięcia udziału w okazaniu, konfrontacji lub eksperymencie procesowym, należy zapewnić pomoc prawną obrońcy z urzędu, jeżeli nie ma wystarczających środków na pokrycie pomocy obrońcy.

Kluczowe znaczenie przy wyborze sposobu dostosowania przepisów polskiej procedury karnej do obu dyrektyw miało to, że dyrektywa 2013/48/UE wiąże prawo do dostępu do adwokata nie tylko z uzyskaniem w sposób formalny procesowego statusu podejrzanego, lecz także z każdym powiadomieniem osoby „w inny sposób”, że jest podejrzana o popełnienie przestępstwa (art. 2 dyrektywy 2013/48/UE). Co istotne, zakres wskazanych powyżej czynności procesowych ukierunkowanych na ściganie, w toku których należy zapewnić osobie dostęp do adwokata, obejmuje czynności dokonywane obecnie również wobec osoby podejrzanej, czyli przed przedstawieniem zarzutów. Wskazane okoliczności uzasadniają więc dokonanie zmiany definicji podejrzanego w procesie karnym przez „oderwanie” jej od instytucji przedstawienia zarzutów.

Zgodnie z projektowanymi zmianami w art. 71 § 1 kpk o uzyskaniu statusu podejrzanego będą przesądzały dwie okoliczności:

1) istnienie uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa przez osobę na podstawie zebranych dowodów oraz

2) podjęcie wobec niej pierwszej czynności procesowej ukierunkowanej na jej ściganie.

Mając powyższe na uwadze, można przyjąć, że dostatecznie uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa oznacza, że dowody zebrane przez organy ścigania (Policję, prokuraturę) są na tyle silne i przekonujące, że uprawdopodabniają, iż dana osoba faktycznie popełniła przestępstwo i dlatego organy państwowe mogą wobec niej podjąć czynności procesowe ukierunkowane na jej ściganie, czyli sformalizowane wskazane wyżej działania. Nie powinno budzić wątpliwości, że taką czynnością, a więc „ukierunkowaną na ściganie”, może być zatrzymanie takiej osoby⁷, przeprowadzenie jej okazania, przeszukania tej osoby lub zajmowanego przez nią lokalu lub jej pojazdu, pobranie od tej osoby materiałów, np. biologicznych do badań na podstawie art. 74 § 2 kpk lub zarządzenie wobec niej podsłuchu procesowego⁸.

Przesunięcie momentu uzyskania statusu podejrzanego będzie miało kluczowe znaczenie dla sytuacji osób objętych podejrzeniem popełnienia przestępstwa, które wprawdzie pozostają na wolności, lecz wobec których są podejmowane inne czynności zmierzające do ich ścigania. Od tego momentu niedopuszczalne bowiem będzie traktowanie takiej osoby inaczej niż jako podejrzanego, a zatem naruszeniem jej praw procesowych będzie jej przesłuchanie w charakterze świadka.

Koncepcja rozszerzenia definicji podejrzanego wydaje się słuszna, mimo że dla organów postępowania przygotowawczego będzie oznaczać wyzwanie – w szczególności w obszarze większej staranności przy czynnościach procesowych. Projektowana zmiana definicji podejrzanego spowoduje w istocie objęcie nią osób, które obecnie są w kpk określane mianem „osób podejrzanych”. Z tego powodu konieczne są zmiany w tych przepisach, w których występuje pojęcie „osoba podejrzana”. Mają one dwojaki charakter. W tych przepisach, które przewidują czynności mogące według nowej definicji z art. 71 § 1 kpk ustanawiać podejrzanego jako stronę w postępowaniu przygotowawczym: art. 74 § 39–4 kpk (także w art. 308 § 1 kpk i art. 335 § 1 kpk), art. 219 § 1 kpk10, art. 237 § 4 kpk, art. 244 § 111, 1a, 1b kpk, art. 247 § 1 kpk, art. 278 kpk i art. 295 § 1 kpk, posłużono się pojęciem „osoba, co do której istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa”, a więc wyrażeniem określającym pierwszy element definicji podejrzanego z art. 71 § 1 kpk.

Będzie to oznaczać, że z momentem podjęcia takiej czynności (np. pobrania materiału dowodowego na podstawie art. 74 § 3 kpk, przeszukania) lub wydania odpowiedniej decyzji procesowej (np. zarządzenia zatrzymania i przymusowego doprowadzenia na podstawie art. 247 § 1 kpk) osoba, której taka czynność lub decyzja będzie dotyczyć, będzie uzyskiwać status podejrzanego. Natomiast w przypadku przepisów mających zastosowanie w sytuacji, gdy już wcześniej doszło do dokonania czynności procesowej ukierunkowanej na ściganie, posłużono się pojęciem „podejrzany” lub „oskarżony” (art. 189 pkt 3 kpk12, art. 225 § 2 kpk i art. 517c § 1 kpk¹³) lub terminem ogólnym „osoba” (art. 244 § 4 kpk¹⁴, art. 664 kpk) albo też całkowicie pominięto termin „osoba podejrzana”, uznając, że nie wpływa to na treść normatywną regulacji (art. 248 § 3 kpk¹⁵).

Takiej zmiany, jak wskazuje się w uzasadnieniu projektu, nie wprowadza się jedynie w art. 192a § 1 kpk, celowo pozostawiając termin „osoba podejrzana” na określenie osoby na przedpolu podejrzenia popełnienia przestępstwa.

Zatrzymanie osoby

Według projektu od momentu zatrzymania w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa zatrzymany uzyskuje status podejrzanego. Zatrzymanie jest bowiem czynnością ukierunkowaną na ściganie osoby, co skutkuje prawem zatrzymanego do skorzystania z pomocy obrońcy (projektowany art. 244 § 2 i 5 kpk). Dla uczynienia realnym dostępu zatrzymanego do obrońcy, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie ma on środków na ustanowienie obrońcy z wyboru, proponuje się zmiany dotyczące dyżurów adwokacko-radcowskich (art. 245 § 216 kpk). Ponadto w celu poprawy dostępu do adwokata (radcy prawnego), czego wymaga art. 3 ust. 4 oraz pkt 27 i 28 preambuły dyrektywy 2013/48/UE, projektuje się wprowadzenie:

1) obowiązku udostępnienia zatrzymanemu listy obrońców pełniących dyżur (art. 245 § 1 zd. 2 kpk);

2) obowiązku odnotowania udostępnienia listy obrońców w protokole zatrzymania (art. 244 § 3 kpk).

Uznano także – jako konieczne – wprowadzenie uproszczonego systemu zapewnienia zatrzymanym pomocy prawnej z urzędu. Istotną zmianą jest zrezygnowanie z możliwości ograniczenia poufności rozmowy zatrzymanego z obrońcą przez:

1) skreślenie w art. 245 § 1 kpk wyrazów „w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, zatrzymujący może zastrzec, że będzie przy niej obecny”;

2) uchylenie w art. 73 kpk jego § 2–4¹⁷.

Zmiany te oznaczają wyeliminowanie z praktyki procesowej aktualnie obowiązujących ograniczeń w zakresie poufności kontaktów podejrzanego i jego obrońcy. Warto w tym miejscu przywołać treść komentarza ONZ do art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych 2007: „(…) prawo do porozumiewania się z obrońcą wymaga, aby oskarżony miał szybki dostęp do obrońcy. Adwokat powinien móc spotykać się z klientami na osobności i komunikować się z oskarżonym w warunkach, które w pełni respektują poufność ich komunikacji”. Projektowane w art. 73 kpk zmiany pozostają w zgodzie z zapisami z art. 4 dyrektywy 2013/48/UE¹⁸, który nie pozwala na wprowadzenie ograniczeń w kontaktach podejrzanego z obrońcą, a które obecny kpk przewiduje. Należy jednak zauważyć, że w związku z treścią dyrektywy 2013/48/UE w doktrynie wskazuje się, że „jakiekolwiek zastrzeżenia powodujące, że w praktyce podejrzany nie może swobodnie, w sposób całkowicie poufny, porozumiewać się z obrońcą, są niedopuszczalne, poza jednym wyjątkiem: gdy istnieją obiektywne i poparte faktami przesłanki wskazujące na to, że adwokat/radca prawny jest podejrzany o udział, wraz z podejrzanym lub oskarżonym, w przestępstwie”¹⁹.

Tożsama zmiana przewidziana jest także w art. 46 § 4 ustawy z 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2025 r. poz. 860). Należy zasygnalizować, że w związku z potrzebą zapewnienia efektywności pomocy prawnej z urzędu dla zatrzymanego, proponuje się wprowadzenie w art. 245 § 2 kpk reguły, że koszty pomocy udzielonej zatrzymanemu przez obrońcę pełniącego dyżur wykładał będzie tymczasowo Skarb Państwa. Rola wyznaczonego w tym trybie obrońcy z urzędu będzie polegać przede wszystkim na udzieleniu porady prawnej zatrzymanemu i będzie się kończyć najpóźniej z momentem ustania zatrzymania. Istotną dla praktyki policyjnej będzie także zmiana w art. 246 kpk polegająca na dodaniu w nim § 1a, zapewniającego zatrzymanym dostęp do akt uzasadniających zatrzymanie. Zatrzymany i jego obrońca będą więc mieli dostęp do materiałów istotnych z perspektywy oceny zasadności, legalności i prawidłowości zatrzymania.

Zmiana będzie miała kluczowe znaczenie dla skutecznego wnoszenia zażalenia na tę czynność. Nowy w art. 246 § 1a kpk odpowiada wymogom wynikającym z art. 7 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE z 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym20 i jest uregulowaniem, którego potrzeba była sygnalizowana m.in. przez RPO w wystąpieniu do Ministra Sprawiedliwości w 2023 r.

Projektowane zmiany Policja pod nadzorem prokuratora będzie realizować w ukształtowanym w 2016 r. modelu postępowania przygotowawczego zarówno w formie śledztwa powierzonego Policji, jak też dochodzenia. W tym kontekście należy zauważyć, że kolejna, będąca na etapie prac sejmowych nowelizacja, nie zmienia przedstawionego w załączonym schemacie modelu dochodzenia. Mając na względzie projektowane zmiany dot. zatrzymania osoby, należy pamiętać, o ich bezpośrednim oddziaływaniu także na sposób dokonywania przez policjantów zatrzymania na podstawie:

art. 15 ust. 1 pkt 3 ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U z 2025 r. poz. 636 i 718) osób stwarzających w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego, a także dla mienia (zatrzymanie prewencyjne), którym przysługują uprawnienia przewidziane dla osoby zatrzymanej w kpk;

art. 394 ust. 1 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2025 r. poz. 107) cudzoziemca, wobec którego zachodzą m.in. okoliczności uzasadniające wydanie mu decyzji o zobowiązaniu do powrotu, z uwagi na to, że w zakresie nieuregulowanym w ustawie o cudzoziemcach do jego zatrzymania stosuje się przepisy kpk (art. 395 ust. 1).

A w następnym numerze – o dalszych zmianach w procedurze karnej, w szczególności o pierwszym przesłuchaniu podejrzanego.

insp. w st. spocz. Roman Wojtuszek

główny specjalista Wydziału Dochodzeniowo-Śledczego

Biura Kryminalnego KGP

1 https://gazeta.policja.pl/997/archiwum-1/2017/numer-143-022017/139204,O-prawnej-przyszlosci-osoby-podejrzanej.html [dostęp: 18.12.25 r.].

2 https://orka.sejm.gov.pl/opinie10.nsf/nazwa/spr_1600/$file/spr_1600.pdf [dostęp: 18.12.25 r.].

3 Art. 71. § 1. Podejrzanym jest ten, co do którego wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów. Oskarżonym jest ten, przeciw komu wszczęto postępowanie sądowe.

4 Dz. U. Nr 33, poz. 313.

5 §2. Podejrzani lub oskarżeni mają prawo dostępu do adwokata bez zbędnej zwłoki. W każdym wypadku podejrzani lub oskarżeni mają dostęp do adwokata począwszy od najwcześniejszego spośród następujących terminów:

a) przed ich przesłuchaniem przez policję lub inny organ ścigania lub organ sądowy;

b) w momencie prowadzenia przez organy ścigania lub inne właściwe organy czynności dochodzeniowych lub innych czynności dowodowych zgodnie z ust. 3 lit. c);

c) niezwłocznie po pozbawieniu wolności;

d) zanim zostali wezwani do stawiennictwa przed sądem właściwym w sprawach karnych w odpowiednim czasie, zanim stawią się 
przed tym sądem.

6 §1. Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym, którzy mają prawo dostępu do adwokata na mocy dyrektywy 2013/48/UE i którzy:

a) zostali pozbawieni wolności;

b) muszą mieć adwokata zgodnie z prawem Unii lub prawem krajowym; lub
c) są zobowiązani do uczestniczenia w czynnościach dochodzeniowo-śledczych lub dowodowych, lub mają prawo w nich uczestniczyć, w tym przynajmniej w:

(i) okazaniu osoby;

(ii) konfrontacji;

(iii) odtworzeniu przebiegu czynu zabronionego.

7 Do „schwytanego na gorącym uczynku lub bezpośrednio potem w czasie pościgu” istnieje bardzo wysoki stopień prawdopodobieństwa (a z reguły — pewność), że właśnie on popełnił przestępstwo (w stosunku do takiej osoby istnieją „dane stanowiące podstawę do przedstawienia zarzutów w sensie prawnym”).

8 Warto raz jeszcze przypomnieć, że wedle stanowiska Sądu Najwyższego to nie formalne przedstawienie zarzutu popełnienia przestępstwa, lecz już pierwsza czynność organów procesowych skierowana na ściganie określonej osoby czyni ją podmiotem prawa do obrony (wyrok SN z 9 lutego 2004 r., sygn. akt KK 194/03).

9 § 3. W stosunku do osoby, co do której istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przez nią przestępstwa, można dokonać badań lub czynności, o których mowa w § 2 pkt 1, a także, przy zachowaniu wymagań określonych w § 2 pkt 2 lub 3, pobrać krew, włosy, wymaz ze śluzówki policzków lub inne wydzieliny organizmu.

10 § 1. W celu wykrycia lub zatrzymania albo przymusowego doprowadzenia osoby, co do której istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przez nią przestępstwa, a także w celu znalezienia rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie lub podlegających zajęciu w postępowaniu karnym, można dokonać przeszukania pomieszczeń i innych miejsc, jeżeli istnieją uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że osoba ta lub wymienione rzeczy tam się znajdują.

11 § 1. Policja ma prawo zatrzymać osobę, jeżeli istnieje uzasadnione podejrzenie, że popełniła ona przestępstwo, a zachodzi obawa ucieczki lub ukrycia się tej osoby albo zatarcia śladów przestępstwa bądź też nie można ustalić jej tożsamości albo istnieją przesłanki do przeprowadzenia przeciwko tej osobie postępowania w trybie przyspieszonym.

12 Art. 189. Nie odbiera się przyrzeczenia: 3) gdy świadek jest podejrzany o popełnienie przestępstwa będącego przedmiotem postępowania lub pozostającego w ścisłym związku z czynem stanowiącym przedmiot postępowania albo gdy za to przestępstwo został skazany.
13 § 1. Dochodzenie można ograniczyć do przesłuchania podejrzanego oraz zabezpieczenia dowodów w niezbędnym zakresie. W toku dochodzenia czynności procesowych określonych w art. 303 i art. 321 można nie dokonywać.

14 § 4. Niezwłocznie po zatrzymaniu osoby należy przystąpić do zebrania niezbędnych danych, a także o zatrzymaniu zawiadomić prokuratora. W razie istnienia podstaw, o których mowa w art. 258 § 1–3, należy wystąpić do prokuratora w sprawie skierowania do sądu wniosku o tymczasowe aresztowanie.

15 § 3. Ponowne zatrzymanie na podstawie tych samych faktów i dowodów jest niedopuszczalne.

16 § 5. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, sposób zapewnienia zatrzymanemu korzystania z pomocy obrońcy i możliwości jego wyboru, w tym organizacji dyżurów, o których mowa w § 2, mając na uwadze prawidłowy przebieg postępowania oraz konieczność zapewnienia zatrzymanemu możliwości wyboru obrońcy.

17 § 2. W postępowaniu przygotowawczym prokurator, udzielając zezwolenia na porozumiewanie się, może zastrzec w szczególnie uzasadnionych wypadkach, jeżeli wymaga tego dobro postępowania przygotowawczego, że będzie przy tym obecny sam lub osoba przez niego upoważniona.

§ 3. Jeżeli wymaga tego dobro postępowania przygotowawczego, prokurator, w szczególnie uzasadnionych wypadkach, może również zastrzec kontrolę korespondencji podejrzanego z obrońcą.

§ 4. Zastrzeżenia, o których mowa w § 2 i 3, nie mogą być utrzymywane ani dokonane po upływie 14 dni od dnia tymczasowego aresztowania podejrzanego.

18 „Państwa członkowskie respektują zasadę poufności porozumiewania się pomiędzy podejrzanymi lub oskarżonymi a ich adwokatem przy korzystaniu z prawa dostępu do adwokata przewidzianego w niniejszej dyrektywie. Takie porozumiewanie obejmuje spotkania, korespondencję, rozmowy telefoniczne oraz inne formy porozumiewania się, dozwolone na mocy prawa krajowego”.

19 Kodeks postępowania karnego. Komentarz do art. 73, red. J. Skorupka, wyd. 7, Legalis, Warszawa 2026.

20 1. W przypadku gdy osoba zostaje zatrzymana i aresztowana na jakimkolwiek etapie postępowania karnego, państwa członkowskie zapewniają osobom zatrzymanym lub ich obrońcom dostęp do będących w posiadaniu właściwych organów dokumentów, które są związane z konkretną sprawą i mają istotne znaczenie dla skutecznego zakwestionowania, zgodnie z prawem krajowym, legalności zatrzymania lub aresztowania.