Nie sądźmy po czynach

Nie są to grzeczne panienki z dobrych domów. Mimo że wszystkim mówią dzień dobry, do obcych uśmiechają się z wdziękiem, a wiele z nich ma anielskie buzie, są sprawczyniami napadów, rozbojów, a nawet zabójstw.

Kaśka ma 16 lat. Dziewięć lat temu jej matka popełniła samobójstwo, rzuciła się pod pociąg. Ojciec zaczął nadużywać alkoholu, wszedł w konflikt z prawem. Sąd ograniczył mu władzę rodzicielską, dziewczynką zaopiekowała się, na zasadzie rodziny zastępczej, babcia. W 2008 r. Kaśka ponownie zamieszkała z ojcem, któremu sąd przywrócił prawa rodzicielskie. Mieli ze sobą dobre kontakty do momentu, kiedy mężczyzna dowiedział się, że dziewczyna nie jest jego biologicznym dzieckiem, w dodatku prostytuuje się. W domu rozpętało się piekło – były awantury, poniżenia, upokorzenia. W lipcu 2009 r. Kaśka skatowała przypadkowo spotkanego, niespełna 30-letniego mężczyznę. Najpierw, wspólnie ze znajomymi, uderzała go 40-kilogramowym betonowym pustakiem, później biła i kopała. Zabrała ofierze złotą obrączkę, plecak, kartę kredytową.

Magda, 17 lat. Rodzice pili nałogowo. W domu panował brud i głód, nie zawsze było co do garnka włożyć. Miała 14 lat, gdy wzięła sprawy w swoje ręce. Razem z kumplami okradała mieszkania. Jeśli na ich drodze stanął domownik, bili go do nieprzytomności. Podobnie postępowali z frajerami – Magda podrywała mężczyzn, a następnie wystawiała kumplom, którzy pozbawiali go nie tylko pieniędzy, ale i zdrowia. Wiele ich ofiar do dziś leczy obrażenia.
Sara, 18 lat. Ma trzech braci. Ojciec pił i bił. Oto jej opowieść: Baliśmy się go, z mamą i braćmi wiele nocy spędziliśmy poza domem, na schodach, w piwnicy. Mówił, że mnie nie chce, zresztą mama też powiedziała, że nie powinna mnie urodzić, ale wysikać pod płotem. Ojciec trzymał jedzenie pod kluczem, często chodziliśmy głodni. Razem z dwoma braćmi zaczęliśmy kraść – włamywaliśmy się do mieszkań, samochodów, sklepów, napadaliśmy na ludzi, młodych i starych. Miałam 13 lat, gdy zaczęłam pić alkohol, potem brać narkotyki.

Sara w swoim niespełna 18-letnim życiu zaliczyła wiele placówek wychowawczych, m.in. pogotowie opiekuńcze, młodzieżowy ośrodek socjoterapeutyczny. Wszystkie pobyty kończyły się ucieczkami. Wreszcie trafiła do schroniska dla nieletnich, po pewnym czasie została przez sąd zwolniona. Dalej jednak kradła i ćpała. Pewnego ranka obudziłam się, a obok mnie leżał trup. Było to ciało chłopaka, miał 28 lat, razem braliśmy narkotyki, ale on przedawkował, już się nie obudził. Prawie nie mam już kolegów – albo zaćpali się na śmierć, albo siedzą w więzieniu. 30 lat temu w falenickim zakładzie była mama Sary.
Kaśka, Magda i Sara trafiły do falenickiego zakładu poprawczego dla dziewcząt (w kraju takie placówki znajdują się także w Koronowie, Zawierciu i Mrozach), gdzie przebywa trzydzieści dziewcząt. Dziesięć jest w falenickim schronisku dla nieletnich.

ZŁAP ZA RĘKĘ, ZANIM UDERZY

Każda z tych dziewcząt jest inna. Wszystkie natomiast są – co dobitnie podkreślają specjaliści – niepełnosprawne społecznie. Nie radzą sobie nie tylko z niedostatkiem, z reguły pochodzą z biednych środowisk, ale także ze swoją agresją.

– Osoby mające chore ciało leczy się farmakologicznie, chirurgicznie – mówi Anna Cyranowa, psycholog w Schronisku dla Nieletnich i Zakładzie Poprawczym w Warszawie‑Falenicy. – Nasze dziewczyny mają natomiast chore dusze, do których musimy się dokopywać, najczęściej z dużym wysiłkiem, na zasadzie złap człowieka – chociaż będzie bluzgał – za rękę, zanim uderzy. Żeby im pomóc, trzeba poznać ich bóle, żale, nienawiści. Im bardziej odkrywają przed nami swoje wnętrza, tym więcej ran w nich widzimy. Wiele było gwałconych przez najbliższych – ojców, braci, kuzynów, przyjaciół domu. Niektóre z dziewcząt miały po 12, 13 lat, gdy własne matki zaprowadziły je do agencji towarzyskich. Musimy znaleźć w tych dziewczynach takie zasoby sił, uczuć, wrażliwości – wbrew pozorom one są wrażliwe, nawet ta, która ciskała betonowym pustakiem w głowę ofiary – które pozwolą im walczyć ze swoją agresją. Mówimy im o mechanizmach sterujących każdym człowiekiem i uczymy, w jaki sposób mogą je u siebie rozpoznać, a następnie, jak nad nimi zapanować. My z tych dziewczyn nie zdejmujemy winy, próbujemy natomiast wzbudzić w nich współczucie dla ofiar i ich rodzin.

Raz lub dwa razy w roku w zakładzie poprawczym organizowane są spotkania terapeutyczne dla wychowanek i ich rodziców. Wtedy mówią, co ich boli i dręczy, wyrzucają z siebie wzajemne żale i pretensje, niektórzy nigdy wcześniej nie byli wobec siebie tak szczerzy. Niestety, nie wszyscy rodzice przyjeżdżają na spotkania – bywa, że przyczyną jest nie tylko choroba, najczęściej alkoholowa, czy niemożność zorganizowania opieki do młodszego rodzeństwa, ale również kompletny brak zainteresowania losami swoich córek. – Dla naszych wychowanek te spotkania są bardzo ważne – dodaje Anna Cyranowa. – Kochają rodziców, chociaż często niczego dobrego od nich nie doświadczyły. Przygotowują dla nich upominki, nawet oddają im swoje posiłki, mimo że dyrekcja placówki zapewnia bezpłatne wyżywienie, noclegi oraz zwrot kosztów przejazdu.

UWRAŻLIWIAĆ PRZEZ SZTUKĘ

W czerwcu ub.r. na starym, opuszczonym dworcu kolejowym w Falenicy odbyła się premiera „Błękitnego Expressu”. W tym inspirowanym piosenkami Hanki Ordonówny widowisku muzycznym wystąpiły wychowanki zakładu poprawczego, które rapowały, grały, tańczyły. Odniosły sukces – widzowie, ale także media, byli nimi zachwyceni. Emilian Kamiński poprosił, aby zaprezentowały spektakl w Teatrze Kamienica. Publiczność, sala wypełniona była po brzegi, nagrodziła je owacjami. „Błękitny Express” otrzymał też wyróżnienie na VI Ogólnopolskim Festiwalu Piosenki Retro „Złoty Liść” im. Mieczysława Fogga.
W Zakładzie Poprawczym w Falenicy terapia przez sztukę praktykowana jest od dawna. Między innymi kilka lat temu Jaga Dal wystawiła z udziałem wychowanek sztukę Janusza Głowackiego „Kopciuch”. Pisarz, oglądając inscenizację, był wzruszony. Zaczynem „Kopciucha” była bowiem jego wizyta w latach 70. ubiegłego wieku w falenickiej placówce, kiedy to pracował nad reportażem o jednej z wychowanek. Dziewczyny wystąpiły też w koncercie pieśni dawnych „Ćmy i kołysanki”. Jego pomysłodawczynią oraz reżyserem, podobnie jak „Błękitnego Expressu”, jest Lena Rogowska ze Stowarzyszenia Praktyków Kultury. Każdy nowy projekt artystyczny to miesiące ciężkich ćwiczeń nad głosem i ciałem.

Od lat wychowanki oraz ich wychowawcy – wszyscy poubierani w stroje historyczne – uczestniczą też w Paradzie Niepodległości, organizowanej 11 listopada przez władze Falenicy. Dla dziewcząt jest to świetna lekcja historii.

– Każdy człowiek, nawet największy nieudacznik, posiada ukryte potencjały, tylko trzeba umieć je w nim odkryć – mówi Romuald Sadowski, dyrektor Schroniska dla Nieletnich i Zakładu Poprawczego w Falenicy, pedagog i wychowawca z 40-letnim doświadczeniem. – I my takie potencjały z naszych wychowanek staramy się wydobyć. One nie tylko pięknie śpiewają, tańczą, malują, ale potrafią też wzruszyć się nieszczęściem innych.

NA PRZEDWIOŚNIU MAJĄ GORZEJ

Od 9 lat, raz w tygodniu, wychowanki falenickiej placówki jeżdżą do Międzylesia, do Domu Pomocy Społecznej „Na Przedwiośniu”. Przebywają tam dzieci upośledzone psychicznie i fizycznie. Zostały odrzucone przez rodziny. Mają zdeformowane twarze, bezwładne, powykręcane ręce, nogi. Nie chodzą, nie siedzą, nie mówią. Mają po kilkanaście lat, a wyglądają na cztero‑ czy pięciolatki. Żyją 20, maksimum 30 lat. Dziewczęta z zakładu pomagają je karmić, przewijać, ubierać, wychodzą z nimi na spacer, czytają książeczki, bawią się i rozmawiają. Robią to w ramach wolontariatu, nikt im niczego nie nakazuje i do niczego nie zmusza. Dziewczęta biorą też udział w akcji Via Spei (Droga Nadziei) w Filharmonii Narodowej, gdzie organizowane są koncerty dla dzieci niepełnosprawnych. Pomagają (również dobrowolnie) w ich transporcie.

– Kontakt z niepełnosprawnymi, upośledzonymi ma bardzo korzystny wpływ na nasze wychowanki – mówi Romuald Sadowski. – Uczy je empatii, ale także podnosi ich samoocenę. Widząc, że inne dzieci, chociaż na to nie zasłużyły, są w gorszej niż one sytuacji, czują się mniej skrzywdzone. Dociera do nich, że mogą jeszcze zmienić swoje życie, pensjonariusze z domu „Na Przedwiośniu” nie mają już takiej szansy.

DIABŁY I ANIOŁY

Coraz częściej pojawiają się głosy, aby zakłady poprawcze były profilowane ze względu na ciężar gatunkowy popełnionego przestępstwa, np. żeby złodziej nie przebywał razem z zabójcą. Mówi się również, że wszyscy, którzy w momencie popełnienia czynu karalnego mają ukończone 15 lat, powinni odpowiadać przed sądem jak osoby pełnoletnie. Romuald Sadowski jest przeciwny takim rozwiązaniom. Uważa, że często łatwiej zresocjalizować osobę, która popełniła okrutną zbrodnię, niż drobnego przestępcę. Jako przykład podaje historię Zuźki i Krzyśka. Dziewczyna w sierpniu ub.r., razem z dorosłymi kompanami, rozebrała mężczyznę ze spodni i bielizny, a następnie znęcała się nad nim. Ofiara zmarła. Sąd rodzinny, mimo że Zuźka w chwili popełnienia przestępstwa miała ukończone 15 lat i mogła odpowiadać jak osoba dorosła, wydał postanowienie o umieszczeniu jej w zakładzie poprawczym.

– Podczas rady pedagogicznej jeden z wychowawców postawił wniosek, żeby z powodu głębokiej demoralizacji nie przyjmować Zuzi do naszej placówki – opowiada dyrektor. – Zdecydowałem inaczej. Dziewczyna jest u nas już prawie dziewięć miesięcy. Funkcjonuje wzorowo: jest świetną uczennicą, sprawuje się idealnie. Dwa razy była na przepustce – za zgodą sądu – i niczego złego nie zrobiła, wróciła w terminie.

Inaczej było z Krzyśkiem, wychowankiem Romualda Sadowskiego z czasów, gdy pracował w zakładzie poprawczym na warszawskim Okęciu. Chłopak, który trafił do placówki za kradzież roweru, był dogłębnie zdemoralizowany. Dla niego bogiem był szef mafii, którego zdjęcie powiesił nad swoim łóżkiem, modlił się do niego. Proces resocjalizacji się nie powiódł.

– O dalszych losach nieletniego nie należy rozstrzygać na podstawie czynów, jakie popełnił, ale kierunku, jaki on obierze w placówce resocjalizacyjnej – mówi Romuald Sadowski. – Czy będzie zmierzał do symbolicznych aniołów, czy do symbolicznych diabłów. Czy podejmie podaną mu rękę, czy będzie ją gryzł.

DZIĘKUJĘ CI, PAPCIU

Kocham was, jak rodzinę. Tu czułam się, jak w domu. Dziękuję. (Karolina)

W zakładzie poznałam wspaniałych wychowawców. Ten czas nie był stracony. Miałam tu, jak w domu, a momentami nawet lepiej. (Katarzyna)
Dzięki Falenicy poznałam świat, o którym nie miałam żadnego pojęcia. Dużo wam zawdzięczam. (Anna) Utrzymanych w takim tonie wpisów do księgi pamiątkowej Schroniska dla Nieletnich i Zakładu Poprawczego w Falenicy jest wiele. Wychowanki dziękują, opisują swe wrażenia z pobytu (nieraz trwał rok, dwa, ale bywa, że trzy, cztery lata – sądy nie określają, jak długo mają przebywać w placówce). Piszą też listy, przesyłają kartki, SMS‑y. Informują, co robią po opuszczeniu zakładu, jak układa się ich życie. A z tym bywa różnie. Niektóre ukończyły studia, pracują w bankach, urzędach, centrach handlowych, prowadzą własne firmy. Powychodziły za mąż, mają dzieci, prowadzą ustabilizowane życie. Ale są też dziewczyny, którym się nie powiodło. Marta przebywa w domu samotnej matki. Krystyna związała się z człowiekiem, który zostawił ją, gdy była w ciąży. Karolina ma konkubenta, który jest alkoholikiem.
– Wiele dziewczyn po opuszczeniu zakładu nie ma dokąd, poza rodzinnym środowiskiem, wrócić – mówi Romuald Sadowski. – A najczęściej są to środowiska, którymi rządzą przemoc, alkohol, narkotyki. Na porządku dziennym są kradzieże, rozboje, prostytucja. A będąc w środku bagna, łatwo w nie wpaść. Według badań 8–9 proc. naszych wychowanek wraca na drogę przestępczą.

Papcio, bo tak o dyrektorze Sadowskim mówią dziewczęta, na własną rękę pomaga dziewczynom. Załatwia im miejsca w hostelach, na stancjach, znajduje pracę. Zawsze mogą na niego liczyć, nawet jeśli już dawno opuściły zakład. Marysię, którą katował konkubent, a gdy nie wytrzymała i dźgnęła go nożem, wspierał przed sądem, później odwiedzał w więzieniu, a po wyjściu na wolność zatrudnił na pół etatu w zakładzie. Bo Papcio zawsze daje swoim wychowankom szansę. Czy z niej skorzystają – zależy tylko od nich.

Grażyna Bartuszek

A
A+
A++
Wstecz
Drukuj
PDF
Powiadom znajomego
Ocena: 0/5 (0)